Phòng ngừa thiếu máu cục bộ: Thay đổi để sống khỏe

Chế độ dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện lưu thông máu và giảm nguy cơ biến chứng. Việc bổ sung các thực phẩm giàu sắt, vitamin B12, axit folic cùng các chất chống oxy hóa có thể giúp tăng cường oxy cho tim và các cơ quan, hỗ trợ quá trình phục hồi thiếu máu cục bộ hiệu quả.

Thiếu máu cục bộ là gì?

Thiếu máu cục bộ là tình trạng lượng máu đến một vùng nhất định của cơ thể bị giảm, khiến các mô ở khu vực đó không nhận đủ oxy và dưỡng chất cần thiết để hoạt động bình thường. Hiểu đơn giản, đây là “tắc nghẽn tạm thời” trong hệ tuần hoàn, làm tế bào bị thiếu năng lượng, lâu dài có thể gây tổn thương hoặc hoại tử. Ví dụ, thiếu máu cục bộ thường xảy ra ở tim (gọi là nhồi máu cơ tim) hoặc não (gây đột quỵ thiếu máu cục bộ).

Theo nghiên cứu của Cleveland Clinic (Hoa Kỳ, 2020), thiếu máu cục bộ tim xảy ra khi dòng máu nuôi tim giảm, dẫn đến đau thắt ngực hoặc nhồi máu cơ tim. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng mức độ thiếu oxy tỉ lệ thuận với mức tổn thương cơ tim nếu không được điều trị kịp thời.

Một nghiên cứu khác do Lewandowski và cộng sự, đăng trên tạp chí Circulation, 2019 chỉ ra rằng, thiếu máu cục bộ ở não gây ra những thay đổi điện sinh lý và chuyển hóa ở tế bào thần kinh, làm tăng nguy cơ đột quỵ và suy giảm nhận thức nếu kéo dài.

Khi sự lưu thông máu bị suy giảm, mọi cơ quan đều có nguy cơ tổn thương. Đặc biệt, não, tim và thận là các hệ thống nhạy cảm nhất. Cơ thể phản ứng bằng cách tăng nhịp tim, tăng huyết áp hoặc kích hoạt cơ chế viêm, khiến tình trạng bệnh diễn tiến nhanh hơn.

Các dạng thiếu máu cục bộ phổ biến

Các dạng thường gặp bao gồm:

• Thiếu máu não cục bộ: Đây là nguyên nhân chính gây đột quỵ nhồi máu não, chiếm khoảng 87% các ca đột quỵ theo báo cáo của CDC Hoa Kỳ. Nguyên nhân thường liên quan đến tắc mạch, hình thành cục máu đông hoặc xơ vữa động mạch.
• Thiếu máu cơ tim: Xảy ra khi các động mạch vành bị thu hẹp hoặc tắc nghẽn, khiến tim không nhận đủ máu. Tình trạng này là nguyên nhân chính gây đau thắt ngực và nhồi máu cơ tim.
• Thiếu máu cục bộ ở chi: Thường gặp ở người bị tắc động mạch ngoại biên. Biểu hiện gồm đau nhức khi đi lại và cảm giác lạnh ở bàn tay, bàn chân.
• Thiếu máu cục bộ ở ruột: Xảy ra khi mạch máu nuôi ruột bị hẹp hoặc tắc, gây đau bụng dữ dội và rối loạn tiêu hóa.

Nguyên nhân và cơ chế gây ra thiếu máu cục bộ

 Theo các nghiên cứu từ Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), một số cơ chế phổ biến gây ra thiếu máu cục bộ gồm:

• Xơ vữa động mạch: Là nguyên nhân hàng đầu. Các mảng cholesterol tích tụ dần làm hẹp lòng mạch, giảm lượng máu đến các cơ quan.
• Hình thành cục máu đông: Có thể xảy ra do rối loạn đông máu, rung nhĩ, biến chứng sau phẫu thuật hoặc viêm mạch.
• Co thắt mạch: Thường xuất hiện ở người hút thuốc, thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài hoặc sau khi dùng chất kích thích.
• Giảm thể tích tuần hoàn: Mất máu, mất nước hoặc tụt huyết áp nghiêm trọng có thể dẫn đến thiếu máu cục bộ toàn thân.
• Yếu tố chuyển hóa: Các bệnh như tiểu đường, mỡ máu cao, tăng huyết áp làm tổn thương lớp nội mô mạch máu, dễ dẫn đến tắc nghẽn.

Dấu hiệu nhận biết thiếu máu cục bộ

Biểu hiện thiếu máu não cục bộ thường phụ thuộc vào vị trí thiếu máu, cụ thể:

• Thiếu máu não cục bộ: Có thể gây tê hoặc yếu một bên cơ thể, méo miệng, khó nói, hoa mắt, đau đầu dữ dội, thậm chí rối loạn trí nhớ ngắn hạn.
• Thiếu máu cơ tim: Biểu hiện bằng đau thắt ngực, lan lên vai trái, cảm giác nặng ngực hoặc khó thở khi gắng sức, thường xuất hiện theo từng cơn.
• Thiếu máu chi: Tê bì, lạnh tay chân, đau khi vận động, và nếu kéo dài có thể dẫn đến loét chân.
• Thiếu máu ở ruột: Đau bụng từng cơn sau ăn, buồn nôn, đi ngoài phân đen hoặc tiêu chảy kéo dài.

Biến chứng nguy hiểm nếu không điều trị thiếu máu cục bộ kịp thời

Nếu không được điều trị kịp thời, thiếu máu não cục bộ có thể dẫn đến nhiều hậu quả nặng nề, bao gồm:

• Nhồi máu mô: Các tế bào bị chết vĩnh viễn, làm suy giảm chức năng của cơ quan như tim, não hoặc ruột.
• Đột quỵ nhồi máu não: Có thể gây liệt, rối loạn ngôn ngữ, mất hoặc suy giảm trí nhớ và các di chứng lâu dài.
• Hoại tử chi: Thiếu máu kéo dài ở tay hoặc chân có thể dẫn đến hoại tử, thậm chí phải cắt cụt.
• Suy tim hoặc rối loạn nhịp tim: Thiếu oxy kéo dài gây tổn thương cơ tim.
• Nhiễm trùng và sốc: Thường gặp ở trường hợp thiếu máu ruột nghiêm trọng.

Những đối tượng nào có nguy cơ mắc thiếu máu cục bộ?

Một số nhóm dễ bị thiếu máu cục bộ bao gồm:

• Người có bệnh tim mạch nền: Như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch và rối loạn lipid máu.
• Người mắc tiểu đường: Đường huyết cao lâu dài làm tổn thương lớp nội mô mạch máu.
• Người hút thuốc hoặc tiếp xúc khói thuốc: Nicotin gây co thắt mạch và tăng nguy cơ tắc nghẽn.
• Người ít vận động: Lưu thông máu kém dễ hình thành cục máu đông.
• Người cao tuổi: Thành mạch suy yếu, lượng collagen giảm, nội mô dễ bị tổn thương.
• Người béo phì hoặc thừa cân: Chất béo dư thừa thúc đẩy sự hình thành mảng xơ vữa trong động mạch.

Nhận biết các nhóm nguy cơ cao sẽ giúp điều chỉnh chế độ ăn và lối sống kịp thời, từ đó phòng ngừa thiếu máu cục bộ hiệu quả hơn.

Thiếu máu cục bộ nên ăn gì?

Một trong những cách quan trọng để hỗ trợ phòng ngừa và cải thiện thiếu máu cục bộ là điều chỉnh chế độ ăn uống, vì thực phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến mỡ máu, viêm mạch và cấu trúc mảng xơ vữa. 

Nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản là giảm chất béo xấu, tăng chất béo tốt, bổ sung chất xơ, chọn nguồn đạm lành mạnh, hạn chế muối và thực phẩm chế biến sẵn, đồng thời bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa. Chất béo tốt như omega‑3 có trong cá hồi, cá thu, cá trích có khả năng chống viêm, làm chậm quá trình xơ vữa động mạch. Một meta‑phân tích của Khan và cộng sự (2021) tổng hợp 38 thử nghiệm ngẫu nhiên đã chỉ ra rằng omega‑3 liên quan tới giảm tử vong do tim mạch. Thử nghiệm lâm sàng REDUCE-IT sử dụng 4 g/ngày icosapent ethyl (EPA) cũng giảm 25% nguy cơ biến cố tim mạch. 

Các nhóm thực phẩm nên ưu tiên bao gồm: Rau xanh và trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, cá béo, các loại hạt và dầu thực vật lành mạnh, sữa ít béo và thịt nạc. Trong đó, rau xanh, trái cây tươi cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất như kali, giúp giảm hấp thu cholesterol xấu (LDL). Ngũ cốc nguyên hạt như yến mạch, gạo lứt cung cấp chất xơ, vitamin nhóm B và khoáng chất, giúp kiểm soát lipid máu. Các loại hạt, dầu oliu, quả bơ cung cấp chất béo không bão hòa, có lợi cho tim mạch. 

Bên cạnh đó, cần hạn chế thịt đỏ, thực phẩm nhiều muối, đồ chế biến sẵn và rượu mạnh vì ăn quá nhiều thịt đỏ có liên quan đến tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ. Thực phẩm chế biến sẵn và nhiều muối có thể làm tăng huyết áp, tạo áp lực lên mạch vành.

Một mô hình ăn uống phù hợp được khuyến nghị khi bị thiếu máu cục bộ là chế độ ăn Địa Trung Hải (Mediterranean diet), gồm nhiều rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, dầu olive, hạn chế thịt đỏ. 

Chế độ ăn cần được cá nhân hóa theo tình trạng sức khỏe, kết hợp với lối sống lành mạnh như vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng, không hút thuốc, kiểm tra mỡ máu và huyết áp định kỳ. Thay đổi chế độ ăn nên thực hiện từ từ để cơ thể thích nghi.

Nhìn chung, chế độ dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cải thiện tình trạng thiếu máu cục bộ. Bằng cách lựa chọn các thực phẩm giàu sắt, vitamin và các dưỡng chất giúp tăng cường lưu thông máu, người bệnh có thể góp phần ổn định sức khỏe tim mạch và nâng cao chất lượng sống. 

Nguồn tham khảo

• World Health Organization (WHO). Cardiovascular diseases statistics.
• American Heart Association (AHA). Ischemia and vascular health.
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Stroke and heart disease data.
• National Institutes of Health (NIH). Omega-3 and cardiovascular protection.
• Harvard School of Public Health. Antioxidants and chronic disease prevention.
• Journal of Nutrition. Dietary nitrate and improved blood flow.
• Academy of Nutrition and Dietetics. Medical nutrition therapy guidelines.