Androgen: Hormone quyết định sức khỏe và sinh lý ở cả nam lẫn nữ

Androgen không chỉ gắn liền với đặc tính nam mà còn giữ vai trò quan trọng trong hệ nội tiết của phụ nữ. Hormone này ảnh hưởng trực tiếp đến cơ, xương, da, tóc và cả chức năng sinh sản. Hiểu rõ androgen là gì sẽ giúp bạn nhận biết sớm các rối loạn nội tiết và chăm sóc sức khỏe chủ động hơn.

Androgen là gì?

Androgen là nhóm hormone sinh dục có vai trò quyết định trong việc hình thành và duy trì các đặc tính sinh lý nam giới, nhưng thực tế cả nam và nữ đều sản xuất androgen với mức độ khác nhau. Trong cơ thể, androgen được tạo ra chủ yếu ở tinh hoàn, buồng trứng và tuyến thượng thận.

Ở mức cơ bản, androgen bao gồm nhiều loại, nhưng phổ biến nhất là testosterone, androstenedione và DHEA (dehydroepiandrosterone). Những hormone này ảnh hưởng trực tiếp đến khối cơ, mật độ xương, sản xuất hồng cầu, ham muốn tình dục và ổn định tâm trạng.

Về mặt khoa học, nhiều nghiên cứu đã mô tả rõ tầm quan trọng của androgen:

• Nghiên cứu của Dr. Robert S. Rosenfield (Đại học Chicago, đăng trên New England Journal of Medicine, năm 2020) cho thấy sự mất cân bằng androgen — cả tăng và giảm — có thể làm rối loạn chức năng sinh sản và chuyển hoá, đặc biệt ở nữ giới mắc PCOS.
• Báo cáo của Viện Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NIH, 2022) chỉ ra rằng khoảng 95% testosterone ở nam giới được sản xuất từ tinh hoàn, trong khi ở nữ giới, testosterone đến từ buồng trứng và thượng thận với tổng lượng chỉ bằng 1/10–1/20 so với nam giới.
• Một phân tích của Dr. Yang Liu và cộng sự (Trung tâm Nội tiết Thượng Hải, 2023) đã chứng minh androgen đóng vai trò thiết yếu trong quá trình duy trì mật độ xương: khi mức testosterone giảm xuống dưới 300ng/dL ở nam giới, nguy cơ loãng xương tăng gần 32%.

Về chức năng, androgen tác động thông qua thụ thể androgen (AR) — một protein nằm trong tế bào. Khi hormone gắn vào AR, tín hiệu được kích hoạt và điều chỉnh hoạt động của hàng trăm gen liên quan đến phát triển cơ bắp, tăng tổng hợp protein, kiểm soát mỡ cơ thể và tạo năng lượng.

Androgen không chỉ là “hormone nam” như nhiều người vẫn nghĩ, mà là hormone điều phối hàng loạt hoạt động sống, ảnh hưởng đến sức khỏe chuyển hóa, sinh sản, tâm lý và thể chất của cả hai giới. Hiểu đúng về androgen giúp nhận diện các rối loạn liên quan như tăng androgen, giảm androgen, PCOS hay suy sinh dục, từ đó có hướng điều chỉnh hiệu quả hơn.

Cơ chế hoạt động của androgen trong cơ thể

Androgen vận hành theo một quy trình sinh học chặt chẽ, bắt đầu từ lúc hormone được sản xuất cho đến khi chúng kích hoạt hàng loạt gen bên trong tế bào. Toàn bộ cơ chế này dựa trên ba bước chính: Tạo hormone – vận chuyển – gắn thụ thể và kích hoạt gen.

Cơ thể tạo androgen chủ yếu tại tinh hoàn, buồng trứng và tuyến thượng thận. Quá trình này chịu sự điều khiển của trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến sinh dục (trục HPG).

• GnRH từ vùng hạ đồi kích thích tuyến yên tiết LH.
• LH thúc đẩy tế bào Leydig (nam) hoặc tế bào vỏ buồng trứng (nữ) sản xuất testosterone và các androgen khác.

Theo báo cáo của Endocrine Society (2021), khoảng 95% testosterone ở nam được tổng hợp từ tinh hoàn, còn ở nữ lượng androgen chỉ bằng 5–10% so với nam.

Khi đi vào máu, phần lớn androgen gắn với protein vận chuyển, đặc biệt là SHBG (sex hormone-binding globulin). Chỉ khoảng 2–4% testosterone tồn tại ở dạng tự do và đây chính là dạng có khả năng hoạt động mạnh nhất.

Nghiên cứu của Dr. William Rosner, Columbia University, 2020 cho thấy mức SHBG cao có thể làm giảm testosterone tự do, gây các triệu chứng mệt mỏi, giảm ham muốn và mất khối cơ ngay cả khi tổng testosterone vẫn “bình thường”.

Androgen không tác động bên ngoài mà đi sâu vào tế bào:

• Testosterone đi vào tế bào và có thể chuyển đổi thành DHT (dihydrotestosterone) nhờ enzyme 5α-reductase. DHT mạnh hơn testosterone khoảng 2–3 lần. (Theo nghiên cứu của Dr. Jean Wilson, University of Texas, 2019).
• Hormone sau đó gắn vào thụ thể androgen (AR) nằm trong bào tương.
• Phức hợp androgen–AR di chuyển vào nhân tế bào, nơi nó bật hoặc tắt hàng trăm gen liên quan đến phát triển cơ bắp, tạo hồng cầu, chuyển hoá năng lượng và phát triển cơ quan sinh dục.

Một công trình quan trọng của Dr. Catherine Marshall và nhóm nghiên cứu tại Johns Hopkins (2022) chứng minh rằng AR có thể điều hòa hơn 400 gen khác nhau, từ đó ảnh hưởng đến mật độ xương, phân bố mỡ và phản ứng miễn dịch.

Khi gen được “bật”, cơ thể xuất hiện hàng loạt thay đổi:

• Tăng tổng hợp protein → phát triển cơ bắp
• Tăng tạo hồng cầu (erythropoiesis) – minh chứng qua nghiên cứu của Bhasin et al., Harvard Medical School, 2020, cho thấy bổ sung testosterone làm tăng 7–10% lượng hồng cầu sau 12 tuần.
• Ổn định tâm trạng, tăng ham muốn nhờ điều hòa dopamin.
• Duy trì mật độ xương – mức testosterone thấp (<300ng/dL ở nam) làm tăng nguy cơ loãng xương 32% (Liu et al., Shanghai Endocrine Center, 2023).
• Kiểm soát mỡ nội tạng bằng cách tăng nhạy insulin và thúc đẩy oxy hóa acid béo.

Nói cách khác, androgen hoạt động như một “công tắc phân tử” điều khiển nhiều hệ thống quan trọng. Chỉ cần sự mất cân bằng nhỏ — tăng hoặc giảm androgen — đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản, thể chất và tâm lý.

Nguyên nhân dẫn đến rối loạn androgen

Rối loạn androgen xảy ra khi mức hormone này trong cơ thể quá thấp hoặc mất cân bằng, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh lý, ngoại hình và sức khỏe tổng thể. Các nguyên nhân chính bao gồm:

Rối loạn trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến sinh dục (HPG)

Trục HPG đóng vai trò chỉ huy sản xuất androgen, vì vậy bất kỳ sự gián đoạn nào trên “đường truyền tín hiệu” này đều dẫn đến rối loạn hormone. Một trong những nguyên nhân điển hình là u tuyến yên tiết prolactin (prolactinoma). Khi prolactin tăng quá mức, tuyến yên giảm sản xuất LH và FSH, khiến tinh hoàn hoặc buồng trứng tiết ít androgen hơn.

Theo nghiên cứu của Melmed và cộng sự tại Cedars-Sinai Medical Center (2021), khoảng 40% nam giới bị prolactinoma có mức testosterone thấp đáng kể. Tương tự, suy tuyến yên (hypopituitarism) do chấn thương sọ não, phẫu thuật hoặc bệnh lý mạn tính cũng gây giảm tín hiệu kích thích, khiến cơ thể không sản xuất đủ androgen dù cơ quan sinh dục vẫn bình thường.

Bệnh lý tinh hoàn, buồng trứng hoặc tuyến thượng thận

Nhóm nguyên nhân này tác động trực tiếp đến cơ quan sản xuất androgen. Ở nam giới, suy tinh hoàn nguyên phát có thể xảy ra sau quai bị, chấn thương hoặc điều trị xạ trị ung thư. Ngoài ra, u tuyến thượng thận tiết androgen hoặc tăng sản thượng thận bẩm sinh (CAH) lại gây thừa androgen, theo NIH (2022), CAH ảnh hưởng khoảng 1/15.000 trẻ sơ sinh, dẫn đến dậy thì sớm hoặc nam hoá ở trẻ gái ngay từ giai đoạn sơ sinh.

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) ở nữ

PCOS là nguyên nhân phổ biến nhất gây tăng androgen ở nữ giới và liên quan đến rối loạn rụng trứng, rậm lông, mụn và rụng tóc. Cơ chế chính là tình trạng kháng insulin và rối loạn tín hiệu LH khiến buồng trứng sản xuất androgen quá mức. Nghiên cứu của Dr. Andrea Dunaif, Mount Sinai (2021) cho thấy 70–80% phụ nữ PCOS có mức androgen cao hơn bình thường. Điều này giải thích vì sao nhiều bệnh nhân gặp rối loạn kinh nguyệt và khó mang thai, đồng thời dễ mắc các bệnh lý chuyển hoá như tiểu đường type 2.

Rối loạn thụ thể androgen (AIS)

Không phải lúc nào rối loạn androgen cũng đến từ lượng hormone, đôi khi vấn đề nằm ở thụ thể androgen – “cửa ngõ” để hormone hoạt động. Ở người mắc Androgen Insensitivity Syndrome (AIS), dù cơ thể vẫn sản xuất androgen, thụ thể lại không nhận tín hiệu hoặc phản ứng rất yếu. Điều này dẫn đến các mức độ kháng androgen khác nhau, từ nhẹ (gây yếu cơ, giảm phát triển nam tính) đến nặng (cơ thể phát triển theo hướng nữ dù mang nhiễm sắc thể XY). 

Tuổi tác và suy giảm sinh dục do lão hoá

Sau tuổi 30, cơ thể bắt đầu giảm sản xuất androgen một cách tự nhiên. Ở nam giới, mức testosterone giảm trung bình 1% mỗi năm, theo dữ liệu dài hạn của Massachusetts Male Aging Study (2020). Khi tích lũy qua nhiều năm, sự suy giảm này gây mệt mỏi, giảm ham muốn, mất khối cơ và tăng mỡ nội tạng. Ở nữ giới, androgen giảm nhanh hơn sau mãn kinh do buồng trứng ngừng hoạt động, khiến nhiều người cảm thấy giảm năng lượng, giảm ham muốn và khô âm đạo.

Tác dụng phụ của thuốc và hóa chất môi trường

Một số thuốc có thể can thiệp vào quá trình tổng hợp hoặc chuyển hóa androgen. Glucocorticoid làm giảm DHEA và testosterone, trong khi opioid ức chế tuyến yên, khiến LH giảm mạnh. Song song đó, các hóa chất trong môi trường như bisphenol A (BPA) và phthalates có khả năng phá vỡ nội tiết. Phân tích của CDC Mỹ (2022) cho thấy người có nồng độ BPA cao nhất có testosterone thấp hơn 7–12% so với nhóm thấp nhất.

Yếu tố chuyển hóa: Béo phì, kháng insulin và bệnh mạn tính

Béo phì là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây giảm androgen, đặc biệt ở nam giới. Mô mỡ, nhất là mỡ nội tạng, chứa enzyme aromatase, có khả năng chuyển testosterone thành estrogen. Nghiên cứu của Cambridge Endocrinology Group (2023) ghi nhận rằng cứ tăng 5kg mỡ nội tạng, testosterone có thể giảm thêm 2–3%. Kháng insulin và tiểu đường type 2 cũng ảnh hưởng mạnh đến trục HPG; theo American Diabetes Association (2021), 33% nam giới mắc tiểu đường có testosterone dưới ngưỡng bình thường. Các bệnh mạn tính như suy thận, xơ gan hoặc suy tim cũng làm rối loạn sản xuất hormone do ảnh hưởng đến chuyển hóa và chức năng nội tạng.

Buffet Vitamins – Liệu pháp bổ sung vi chất hỗ trợ cân bằng hormone

Buffet Vitamins là phương pháp truyền vi chất tổng hợp, trong đó cơ thể được nạp đồng thời nhiều loại vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa nhằm cải thiện hoạt động của hệ nội tiết. Cơ chế của liệu pháp này dựa trên nguyên tắc rằng hormone chỉ hoạt động ổn định khi các enzyme, tế bào và hệ chuyển hóa có đủ vi chất làm “nguyên liệu” và “chất xúc tác”.

Ví dụ, vitamin D, magie, kẽm và vitamin nhóm B là những thành phần ảnh hưởng trực tiếp đến trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến sinh dục. Khi cơ thể thiếu một trong các vi chất này, quá trình sản xuất hormon như estrogen, progesterone hay androgen có thể suy giảm hoặc rối loạn. Báo cáo năm 2023 của nhóm nghiên cứu thuộc European Society of Endocrinology, cho thấy thiếu kẽm làm giảm sản xuất testosterone, trong khi magie thấp liên quan đến giảm nhạy cảm hormone và rối loạn kinh nguyệt.

Điểm mạnh của Buffet Vitamins là các dưỡng chất được đưa thẳng vào máu thông qua đường truyền tĩnh mạch, nhờ vậy không bị giảm sinh khả dụng như đường uống và cho hiệu quả nhanh hơn. Các hoạt chất đi vào tuần hoàn giúp tối ưu chức năng tế bào, giảm stress oxy hóa và cải thiện khả năng tự điều hòa hormon của cơ thể. Đây cũng là lý do liệu pháp này được ứng dụng hỗ trợ trong các trường hợp như cơ thể suy nhược, căng thẳng kéo dài, giảm năng lượng, rối loạn kinh nguyệt, giảm ham muốn hoặc mất cân bằng androgen – estrogen.

Ảnh hưởng của androgen đến sức khỏe sinh sản và ngoại hình

Androgen giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh sản và vẻ ngoài của con người, dù ở nam hay nữ. Ở mức tế bào, nhóm hormone này tham gia điều hòa phát triển cơ quan sinh dục, sản xuất tế bào sinh sản và duy trì ham muốn. Khi androgen mất cân bằng, cả chức năng sinh sản và ngoại hình đều có thể thay đổi rõ rệt.

Về sinh sản, androgen là “chất kích hoạt” cho toàn bộ hệ thống. Ở nam giới, testosterone giúp tinh hoàn sản xuất tinh trùng khoẻ mạnh. Báo cáo của American Urological Association (2022) cho thấy nam giới có testosterone dưới 300ng/dL có nguy cơ giảm mật độ tinh trùng và rối loạn cương cao hơn hai lần so với nhóm bình thường.

Ở nữ giới, dù hàm lượng androgen thấp hơn nhiều, chúng vẫn cần thiết cho quá trình phát triển nang trứng, ổn định hormon sinh dục và duy trì ham muốn. Một nghiên cứu của Dr. Richard Legro (Penn State University, 2021) chỉ ra rằng phụ nữ thiếu androgen có tỷ lệ rối loạn rụng trứng và giảm ham muốn cao hơn đáng kể.

Về ngoại hình, androgen ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc cơ – xương, phân bố mỡ và đặc điểm da tóc. Nhờ tăng tổng hợp protein, androgen giúp phát triển cơ bắp và duy trì mật độ xương, khi testosterone thấp, nguy cơ loãng xương có thể tăng đến 30%, theo phân tích của Liu et al., Shanghai Endocrine Center (2023). Đồng thời, androgen tác động lên tuyến bã nhờn và nang tóc: Mức hormone cao có thể gây mụn, rụng tóc kiểu nam, trong khi mức thấp khiến da kém săn chắc và tóc rụng thưa.

Nói cách khác, androgen không chỉ quyết định khả năng sinh sản mà còn định hình vóc dáng, làn da và sức sống tổng thể. Giữ hormone ở mức cân bằng là chìa khóa để duy trì cả sức khỏe lẫn ngoại hình ở trạng thái tốt nhất.

Cách duy trì mức androgen khỏe mạnh tự nhiên

Để giữ androgen ở mức ổn định, cơ thể cần một nền tảng chuyển hóa tốt, chế độ dinh dưỡng phù hợp và nhịp sống điều độ. Khi các yếu tố này được tối ưu, cơ thể tự điều chỉnh hormone mà không cần can thiệp quá nhiều. Dưới đây là những cách khoa học nhất giúp androgen duy trì ở ngưỡng lý tưởng:

Duy trì cân nặng và giảm mỡ nội tạng

Mỡ nội tạng hoạt động như một “nhà máy aromatase”, liên tục chuyển testosterone thành estrogen. Vì vậy, chỉ cần thừa cân nhẹ cũng có thể làm androgen giảm đáng kể. Một tổng quan của Cambridge Endocrinology Group (2023) cho thấy mỗi 5kg mỡ nội tạng tăng thêm khiến testosterone giảm trung bình 2–3%. Giảm cân, đặc biệt là giảm mỡ bụng, là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để cân bằng hormone tự nhiên.

Ăn đủ protein, chất béo tốt và vi chất thiết yếu

Androgen được tổng hợp từ cholesterol, vì vậy cơ thể cần chất béo lành mạnh để tạo hormone. Bơ, trứng, cá béo và các loại hạt là nguồn dinh dưỡng lý tưởng. Bên cạnh đó, những vi chất như kẽm, magie, vitamin D, vitamin B6 đóng vai trò như chất xúc tác cho quá trình sản xuất hormone. 

Tập luyện sức mạnh (strength training)

Các bài tập tạ, bodyweight hoặc HIIT kích hoạt quá trình tổng hợp protein cơ và kích thích tuyến yên tiết LH. Một nghiên cứu của Kraemer et al., Ohio State University (2021) chỉ ra rằng tập kháng lực 3 buổi/tuần trong 12 tuần giúp tăng testosterone từ 10–20% ở người trưởng thành. Ngoài ra, khối cơ càng nhiều, cơ thể càng duy trì hormone ổn định.

Ngủ đủ giấc – yếu tố quan trọng nhất

Thiếu ngủ làm giảm testosterone nhanh hơn bất kỳ yếu tố lối sống nào. Chỉ cần ngủ 5 giờ/đêm trong 1 tuần có thể làm testosterone giảm 10–15%. Ngủ 7–8 giờ đều đặn giúp cơ thể tái tạo hormone và tăng độ nhạy của thụ thể androgen.

Giảm stress và ổn định cortisol

Cortisol cao kéo dài sẽ ức chế testosterone. Stress mạn tính, làm việc quá sức hoặc thiếu nghỉ ngơi đều khiến androgen bị “đè nén”. Các phương pháp như thiền, yoga, hít thở sâu hoặc 10–15 phút đi bộ sau bữa ăn giúp giảm đáng kể mức cortisol. 

Hạn chế rượu, đồ uống nhiều đường và thuốc lá

Rượu làm tổn thương tế bào Leydig – nơi sản xuất testosterone. Trong khi đó, đường và insulin cao thúc đẩy quá trình giảm androgen ở cả nam lẫn nữ. Thuốc lá gây stress oxy hóa lên tinh hoàn và buồng trứng, từ đó làm giảm khả năng tổng hợp hormone. Chỉ cần giảm 50% lượng rượu mỗi tuần đã giúp testosterone cải thiện rõ rệt trong vòng 1 tháng, theo báo cáo của WHO Europe, 2021.

Bổ sung vi chất chuyên sâu qua liệu pháp Buffet Vitamins

Ở những người thiếu hụt vi chất hoặc hấp thu kém, liệu pháp Buffet Vitamins giúp tái nạp nhanh các vitamin – khoáng chất nền tảng cho hệ nội tiết. Khi cơ thể có đủ vitamin D, magie, B-complex và kẽm, quá trình tổng hợp và chuyển hóa androgen diễn ra hiệu quả hơn. 

Tóm lại, Androgen là hormone thiết yếu ảnh hưởng đến sinh lý, sức khỏe tổng thể, ngoại hình, trí nhớ và tâm trạng. Hiểu rõ androgen là gì và androgen có tác dụng gì giúp mỗi người chủ động duy trì sức khỏe, cải thiện năng lượng, sinh lý và phòng ngừa các rối loạn liên quan, bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Nguồn tham khảo

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279080/
• https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/cardiac-resynchronization-therapy/pyc-20385014
• https://academic.oup.com/edrv/article-abstract/30/6/751/2355151?redirectedFrom=fulltext&login=false
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35796699/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37603031/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30144781/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29651127/