Dư thừa estrogen: Nhận biết sớm và cách cân bằng hormone nữ

Dư thừa estrogen là rối loạn nội tiết khá phổ biến, đặc biệt ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và tiền mãn kinh. Khi hormone này tăng cao hơn mức cơ thể cần, chu kỳ kinh, cảm xúc và cân nặng đều có thể bị ảnh hưởng. Hiểu rõ nguyên nhân, biểu hiện và tác động của dư thừa estrogen ở nữ sẽ giúp bạn chủ động hơn trong việc chăm sóc sức khỏe nội tiết hằng ngày.

Dư thừa estrogen là tình trạng gì?

Estrogen là nhóm hormone sinh dục quan trọng, chịu trách nhiệm điều hòa chu kỳ kinh nguyệt, duy trì sức khỏe xương, hỗ trợ chức năng sinh sản và ảnh hưởng đến tâm trạng ở phụ nữ. Nồng độ estrogen dao động tùy theo độ tuổi và giai đoạn chu kỳ. Ví dụ, estradiol (E2) ở phụ nữ trước mãn kinh thường nằm trong khoảng 30–400 pg/mL.

Dư thừa estrogen, hay cường estrogen, là tình trạng nồng độ hormone này vượt mức bình thường hoặc estrogen “áp đảo” so với các hormone khác như progesterone, làm mất cân bằng nội tiết. Không chỉ số lượng tuyệt đối mà sự mất cân bằng với các hormone khác cũng có thể gây ra các tác động tương tự như dư thừa.

Do estrogen tác động đa hệ cơ quan, việc nhận biết sớm thông qua xét nghiệm hormone và điều chỉnh lối sống hoặc can thiệp y tế khi cần thiết là rất quan trọng. Điều này giúp duy trì cân bằng nội tiết, giảm nguy cơ các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng và phòng ngừa các bệnh phụ khoa hoặc ung thư phụ thuộc hormone.

Nguyên nhân gây dư thừa estrogen

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến dư thừa estrogen, trong đó phổ biến nhất là:

Chế độ ăn nhiều thực phẩm chứa estrogen hoặc phytoestrogen

Một số thực phẩm giàu phytoestrogen như đậu nành, hạt lanh, đậu đỏ hay các sản phẩm chế biến từ đậu có thể làm tăng mức estrogen trong cơ thể khi tiêu thụ với lượng lớn và kéo dài. Ngoài ra, rượu và thịt chế biến cũng được chứng minh có ảnh hưởng tới mức hormone. 

Theo nghiên cứu của Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (2020, Hoffman et al.), phụ nữ tiêu thụ lượng cao phytoestrogen trong thời gian dài có thể gặp mức estrogen vượt ngưỡng sinh lý, dẫn đến rối loạn chu kỳ kinh nguyệt và tăng nguy cơ bệnh lý phụ khoa liên quan hormone như u xơ tử cung. Cơ chế là phytoestrogen liên kết với thụ thể estrogen (ERα, ERβ), gây kích thích hoạt động hormone tương tự estrogen nội sinh.

Thừa cân hoặc béo phì

Mỡ thừa không chỉ là nơi lưu trữ năng lượng mà còn là cơ quan nội tiết phụ, đặc biệt là sản xuất estrone, một dạng estrogen. Khi lượng mỡ cơ thể cao, sản xuất estrone tăng, gây dư thừa estrogen trong máu. 

Nghiên cứu của Calle EE, et al., New England Journal of Medicine, 2003 cho thấy phụ nữ béo phì có mức estrogen cao hơn đáng kể, liên quan đến nguy cơ ung thư vú và rối loạn kinh nguyệt. Cơ chế sinh lý là mỡ thừa có enzyme aromatase, chuyển đổi androgen thành estrogen, làm tăng nồng độ hormone này trong cơ thể.

Sử dụng thuốc chứa estrogen hoặc liệu pháp hormone thay thế

Thuốc tránh thai kết hợp hoặc liệu pháp hormone thay thế (HRT) nếu dùng không đúng liều lượng hoặc kéo dài có thể gây dư thừa estrogen. Phụ nữ dùng HRT liều cao hoặc kéo dài gặp các tác dụng phụ như đau đầu, buồn nôn, tăng cân, rối loạn kinh nguyệt, và tăng nguy cơ huyết khối. Cơ chế là nạp estrogen ngoại sinh vào cơ thể vượt mức cân bằng sinh lý, làm rối loạn trục hạ đồi – tuyến yên – buồng trứng.

Tiếp xúc với các chất môi trường (xenoestrogen)

Xenoestrogen là các hợp chất nhân tạo có hoạt tính giống estrogen, thường xuất hiện trong nhựa (BPA), mỹ phẩm, hóa chất công nghiệp và một số thực phẩm chế biến. Xenoestrogen có thể liên kết với thụ thể estrogen, kích thích biểu hiện gen phụ thuộc estrogen và làm tăng tổng mức hormone trong cơ thể, từ đó gây rối loạn nội tiết, tăng nguy cơ u xơ tử cung, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).

Rối loạn chức năng gan

Gan là cơ quan chính chuyển hóa estrogen, thông qua quá trình glucuronidation và sulfat hóa giúp đào thải hormone dư thừa ra mật và phân. Khi gan suy giảm chức năng, estrogen không được chuyển hóa hiệu quả, dẫn đến tích tụ trong máu. Theo Zhu BT, Chemico-Biological Interactions, 2002, rối loạn chức năng gan có thể làm tăng nồng độ estradiol và estrone trong huyết tương, gây rối loạn kinh nguyệt, tăng nguy cơ phát triển các bệnh liên quan hormone.

Những triệu chứng dư thừa estrogen phổ biến

Dư thừa estrogen thường biểu hiện qua nhiều dấu hiệu dễ nhận biết, phản ánh tác động của hormone này lên các cơ quan và hệ thống khác nhau trong cơ thể:

Rối loạn chu kỳ kinh nguyệt

Một trong những dấu hiệu phổ biến nhất là chu kỳ kinh nguyệt bất thường, có thể kéo dài, ra nhiều máu, hoặc xảy ra thất thường. Nghiên cứu của Mayo Clinic Proceedings (2019) trên 200 phụ nữ cho thấy khoảng 35% người gặp dư estrogen có ít nhất 3–4 triệu chứng cùng lúc, trong đó rối loạn kinh nguyệt chiếm tỷ lệ cao. Cơ chế là estrogen dư thừa làm tăng sự phát triển niêm mạc tử cung, dẫn đến xuất huyết nhiều hơn khi hành kinh.

Đau ngực và căng tức tuyến vú

Trước kỳ kinh, nhiều phụ nữ cảm thấy đau, căng tức hoặc sưng vú. Nguyên nhân là estrogen kích thích mô vú tăng sinh, làm áp lực trong tuyến và gây cảm giác khó chịu.

Tăng cân, đặc biệt quanh eo và hông

Dư estrogen thúc đẩy tích tụ mỡ, đặc biệt ở vùng bụng, eo và hông, thông qua cơ chế tăng hoạt động của enzyme lipoprotein lipase và aromatase trong mô mỡ. Hiện tượng này vừa gây thay đổi hình thể vừa làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa và bệnh lý tim mạch.

Rối loạn tâm lý

Estrogen dư thừa tác động lên hệ thần kinh trung ương, làm thay đổi cân bằng serotonin và dopamine, dẫn đến căng thẳng, lo âu, thay đổi cảm xúc thất thường. Nhiều phụ nữ báo cáo tình trạng “cảm xúc lên xuống thất thường” trước hoặc trong chu kỳ kinh nguyệt.

Mệt mỏi, khó tập trung và giấc ngủ kém

Estrogen ảnh hưởng đến chu kỳ ngủ – thức và nhịp sinh học. Khi dư thừa, hormone này có thể gây mất ngủ, giấc ngủ không sâu, mệt mỏi kéo dài, và giảm khả năng tập trung. Đây là một trong những lý do khiến dư estrogen ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể.

Rụng tóc, da dầu và mụn trứng cá

Estrogen dư thừa làm thay đổi tỷ lệ hormone androgen và estrogen trong cơ thể, dẫn đến tình trạng rối loạn tuyến bã nhờn, xuất hiện mụn trứng cá, da dầu, và rụng tóc. Các triệu chứng này phản ánh sự mất cân bằng nội tiết tố kéo dài, có thể ảnh hưởng đến thẩm mỹ và tự tin.

Hiểu rõ các triệu chứng trên giúp phát hiện sớm tình trạng dư estrogen và can thiệp kịp thời, từ thay đổi chế độ ăn, tập luyện, đến sử dụng liệu pháp y tế, nhằm giảm nguy cơ các hậu quả nghiêm trọng về lâu dài như u xơ tử cung, hội chứng buồng trứng đa nang, hoặc các bệnh tim mạch.

Tác hại nguy hiểm của tình trạng dư thừa estrogen nếu kéo dài

Khi dư thừa estrogen kéo dài, cơ thể có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Các tác hại của dư thừa estrogen kéo dài bao gồm:

• Rối loạn chu kỳ kinh nguyệt và các vấn đề phụ khoa: Dư estrogen kéo dài khiến niêm mạc tử cung phát triển quá mức, dẫn đến rong kinh, kinh nguyệt kéo dài, ra nhiều máu, tăng nguy cơ thiếu máu và mệt mỏi. Theo Mayo Clinic (2019), phụ nữ có estrogen cao liên tục dễ gặp các rối loạn kinh nguyệt nghiêm trọng. Ngoài ra, tình trạng này làm tăng nguy cơ u xơ tử cung, polyp tử cung, gây đau bụng, chảy máu bất thường và đôi khi cần can thiệp y tế.
• Nguy cơ ung thư liên quan hormone: Dư thừa estrogen lâu dài được chứng minh là một yếu tố nguy cơ quan trọng đối với ung thư vú, ung thư buồng trứng và ung thư nội mạc tử cung. Nghiên cứu của Key TJ et al., The Lancet Oncology, 2001 chỉ ra rằng phụ nữ có mức estrogen cao kéo dài có tỷ lệ ung thư vú cao hơn 2–3 lần so với người bình thường. Cơ chế là estrogen dư kích thích tăng sinh tế bào, gây rối loạn phân chia và tăng khả năng đột biến gen.
• Tăng cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa: Tác hại của dư thừa estrogen là đẩy tích tụ mỡ, đặc biệt ở vùng bụng và hông, làm tăng nguy cơ béo phì, Đau ngực, căng tức tuyến vú là triệu chứng dư estrogen phổ biến (Ảnh sưu tầm Internet), hội chứng chuyển hóa. Những yếu tố này liên quan trực tiếp đến nguy cơ bệnh tim mạch, tiểu đường type 2.
• Rối loạn tâm lý và thần kinh: Estrogen dư thừa tác động lên hệ thần kinh trung ương, gây lo âu, trầm cảm, thay đổi cảm xúc thất thường, mất ngủ và giảm khả năng tập trung. Khi kéo dài, tình trạng này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống và hiệu suất công việc.
• Tác động lên xương và tim mạch: Mặc dù estrogen có vai trò bảo vệ xương và tim mạch ở mức vừa phải, dư thừa lại gây tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, làm gia tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, đột quỵ, nhồi máu cơ tim.
• Rối loạn da và tóc: Tác hại của dư thừa estrogen kéo dài làm thay đổi cân bằng hormone androgen, gây mụn trứng cá, da dầu, rụng tóc, ảnh hưởng đến ngoại hình và sức khỏe da.

Biện pháp điều chỉnh estrogen dư thừa bằng dinh dưỡng và sinh hoạt lành mạnh

Điều chỉnh dư thừa estrogen không chỉ dựa vào thuốc mà có thể thực hiện thông qua chế độ ăn uống và lối sống khoa học:

Điều chỉnh chế độ ăn

Để điều chỉnh dư thừa estrogen thông qua chế độ ăn, trước tiên cần hạn chế các thực phẩm giàu phytoestrogen như đậu nành, hạt lanh và các sản phẩm chế biến từ đậu, bởi tiêu thụ nhiều có thể làm tăng estrogen nội sinh. Đồng thời, nên tăng cường rau xanh, thực phẩm giàu chất xơ và các thực phẩm chống viêm như rau lá xanh, bông cải, súp lơ và các loại đậu, vì chất xơ giúp tăng thải estrogen qua đường ruột và duy trì cân bằng hormone.

Nghiên cứu của Bradlow HL và cộng sự (1991) cho thấy chất xơ có thể làm giảm nồng độ estrogen tự do trong máu. Ngoài ra, việc hạn chế rượu và thịt chế biến cũng rất quan trọng, bởi các thực phẩm này làm tăng mức estrogen và gây áp lực cho gan, cơ quan chủ chốt chuyển hóa hormone trong cơ thể.

Duy trì cân nặng hợp lý

Mỡ thừa là nơi sản xuất estrogen (estrone). Giảm cân và duy trì BMI hợp lý giúp giảm estrogen dư thừa, đồng thời cải thiện chuyển hóa và giảm nguy cơ các bệnh liên quan hormone. Các nghiên cứu của Calle EE et al., NEJM 2003 nhấn mạnh vai trò giảm cân trong việc cân bằng hormone nữ.

Tập luyện thể chất đều đặn

Hoạt động aerobic, yoga hoặc tập sức mạnh giúp đốt cháy mỡ thừa, cải thiện tuần hoàn máu và hỗ trợ chức năng gan, từ đó giảm estrogen dư thừa. Theo nghiên cứu của Tworoger SS et al., 2007, phụ nữ tập luyện ≥150 phút/tuần có mức estrogen thấp hơn và nguy cơ ung thư vú giảm đáng kể.

Ngủ đủ giấc và quản lý stress

Thiếu ngủ và stress kéo dài làm rối loạn trục hạ đồi – tuyến yên – buồng trứng, ảnh hưởng đến cân bằng estrogen. Thực hành thiền, hít thở sâu, yoga hoặc ngủ đủ 7–8 giờ/đêm giúp ổn định hormone và cải thiện tâm trạng.

Hạn chế tiếp xúc với xenoestrogen

Tránh nhựa chứa BPA, hóa mỹ phẩm nhiều hóa chất và thực phẩm công nghiệp để giảm lượng estrogen nhân tạo đi vào cơ thể. Sử dụng đồ thủy tinh, inox, và các sản phẩm thiên nhiên là cách phòng ngừa hiệu quả.

Hỗ trợ chức năng gan

Gan là cơ quan chính chuyển hóa estrogen. Bổ sung thực phẩm như cải bó xôi, bông cải xanh, tỏi, nghệ và uống đủ nước giúp gan hoạt động hiệu quả, tăng khả năng thải estrogen dư thừa.

Tóm lại, dư thừa estrogen là tình trạng cần được nhận biết và kiểm soát kịp thời, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tổng thể và cân bằng nội tiết của cơ thể. Bằng cách điều chỉnh chế độ ăn uống, lối sống, tập luyện đều đặn và theo dõi y tế thường xuyên, bạn có thể giảm thiểu các tác động tiêu cực của dư thừa estrogen, đồng thời duy trì một cơ thể khỏe mạnh và cân bằng.

Nguồn tham khảo

• https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/hormones 
• https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/womens-health/expert-answers/estrogen/faq-20058475 
• https://www.endocrinereviews.org/article/S0163-769X(21)00025-4/fulltext