Stratum Corneum là gì? Lớp sừng vàng giữ da khỏe, ngừa tổn thương

Stratum corneum là gì? Đây chính là lớp sừng stratum corneum – hàng rào bảo vệ tự nhiên quan trọng nhất của da. Hiểu đúng về cấu tạo và chức năng của lớp sừng giúp bạn chăm sóc da hiệu quả hơn và tránh các sai lầm phổ biến gây tổn hại hàng rào này. 

Stratum corneum là gì

Khi nói đến lớp ngoài cùng của da người, thuật ngữ khoa học stratum corneum là gì đóng vai trò trung tâm. Đây là lớp sừng – lớp tế bào da cứng nhất và ở ngoài cùng của thượng bì (epidermis), trực tiếp tiếp xúc với môi trường bên ngoài của cơ thể. Về cơ bản, stratum corneum là tập hợp các tế bào chết đã được biến đổi, không còn nhân hay các bào quan, chứa đầy protein keratin rất bền.

Lớp này thường dày khoảng 10–40 µm và bao gồm từ 15 đến 20 lớp tế bào phẳng, mặc dù độ dày và số lớp có thể thay đổi tùy vùng da (chẳng hạn dày hơn ở lòng bàn tay và gan bàn chân). Stratum corneum không chỉ đơn thuần là một lớp tế bào chết khô cứng mà là một hệ thống bảo vệ động – có khả năng phản ứng với tổn thương, sửa chữa và duy trì cân bằng sinh học.

Cấu tạo và thành phần của lớp sừng stratum corneum

Lớp sừng (Stratum corneum) là lớp ngoài cùng của biểu bì da, đóng vai trò hàng rào bảo vệ quan trọng nhất của da.

Cấu tạo của lớp sừng

Lớp sừng có cấu trúc đặc trưng theo mô hình “gạch – vữa” (brick and mortar):

“Gạch” – Tế bào sừng (Corneocytes)

• Là các tế bào chết, dẹt, không nhân, không bào quan
• Có nguồn gốc từ tế bào sừng (keratinocytes) ở lớp đáy
• Bên trong chứa nhiều keratin → giúp da bền vững, chịu lực
• Được bao bọc bởi cornified envelope (vỏ tế bào sừng) rất chắc

“Vữa” – Chất gian bào lipid

• Lấp đầy khoảng gian bào giữa các corneocyte
• Sắp xếp theo dạng lá (lamellar) nhiều lớp
• Giữ vai trò chính trong việc ngăn mất nước qua da (TEWL) và ngăn vi khuẩn, hóa chất, dị nguyên xâm nhập

Thành phần của lớp sừng

Thành phần tế bào (corneocytes)

• Keratin (chủ yếu type K1, K10)
• Cornified envelope gồm: Involucrin, Loricrin, Filaggrin (sản phẩm thoái hóa tạo NMF) 

Thành phần lipid gian bào (≈ 10–20% khối lượng lớp sừng)

Ba nhóm lipid chính với tỷ lệ gần như cố định:

• Ceramide (~50%)
• Cholesterol (~25%)
• Acid béo tự do (~10–20%)

Thiếu hoặc mất cân bằng lipid → hàng rào da suy yếu (viêm da cơ địa, da khô, lão hóa) ngăn mất nước qua da (TEWL) và bảo vệ da khỏi các chất độc hại.

Yếu tố giữ ẩm tự nhiên – NMF (Natural Moisturizing Factor)

• Có nguồn gốc từ filaggrin
• Gồm Amino acid tự do, PCA (pyrrolidone carboxylic acid), urea, lactate, muối vô cơ
• Giúp giữ nước trong lớp sừng, duy trì độ mềm mại và đàn hồi da

Hệ enzyme và pH

Enzyme tham gia:

• • Quá trình sừng hóa

• Bong vảy sinh lý (desquamation)

pH acid (≈ 4.5–5.5) có tác dụng:

• Ổn định hệ vi sinh da
• Ức chế vi khuẩn gây bệnh
• Hỗ trợ tổng hợp lipid hàng rào

Chức năng của lớp sừng đối với sức khỏe của da

Để hiểu tầm quan trọng của lớp sừng đối với làn da, trước hết ta cần nắm rõ chức năng của nó trong việc bảo vệ và duy trì sức khỏe da

Hàng rào vật lý bảo vệ cơ thể

Lớp sừng là hàng rào vật lý hàng đầu của cơ thể, ngăn tác nhân từ môi trường tiếp xúc trực tiếp với các mô sống bên trong da.

• Lớp này gồm nhiều lớp corneocyte (tế bào chết giàu keratin) xếp chồng như “gạch” được nối bởi các lipid giữa tế bào (“vữa”), tạo nên một bức tường hiệu quả chống lại xâm nhập từ vi khuẩn, virus, chất hóa học hay kích ứng môi trường.
• Nghiên cứu “Impact of anatomical location on barrier recovery …” của Fluhr, Dickel, et al. (2002) cho thấy tổn thương lớp sừng (ví dụ do lột da, tổn thương cơ học) làm rối loạn màng lipid làm tăng tính thấm của môi trường và tăng mất nước.

• Hằng ngày, khoảng 0.5 L nước bị mất qua da (TEWL: transepidermal water loss) nếu hàng rào bị suy yếu, con số này có thể tăng lên ở bệnh lý như vảy nến, khiến mất đến 6 L/ngày ở mức tổn thương nặng. 

Giữ nước – điều hòa độ ẩm cho da

Lớp sừng kiểm soát việc mất nước tự nhiên qua da, giữ cho da mềm mại, dẻo dai và không bị khô nẻ.

• Lớp sừng chứa khoảng 20–25% nước trong điều kiện bình thường và đóng vai trò trong cân bằng nước của da. 
• Các Natural Moisturizing Factors (NMFs) như amino acid, lactic acid, urea có trong lớp sừng giúp giữ nước tự nhiên. Khi NMF giảm → da khô, mất đàn hồi và nứt nẻ.

Nghiên cứu Retaining Skin Barrier Function Properties of the Stratum Corneum with Components of the Natural Moisturizing Factor của Johannes Schleusener và cộng sự, 2021 cho thấy bôi thành phần NMF lên da giúp tăng giữ nước và cải thiện các chỉ số barrier so với placebo trong thử nghiệm lâm sàng. 

Rào cản sinh học chống xâm nhập chất nguy hại

Lớp sừng ngăn không cho các chất hóa học, kim loại, chất gây dị ứng thấm sâu vào da.

• Lớp sừng gồm corneocytes và lipid tạo ra lớp giảm thấm chọn lọc, giúp chỉ các phân tử tốt cho da mới qua được. 
• Trong trường hợp deficiency filaggrin (protein quan trọng trong quá trình sừng hóa), lớp sừng mất tính thấm chọn lọc dẫn đến một số metal ions đi sâu vào biểu bì dễ hơn, liên quan nguy cơ dị ứng atopic.

Giữ pH acid bảo vệ da và chức năng enzym

Lớp sừng có pH hơi acid (~4.5–5.9) giúp:

• Hoạt hóa enzyme tạo lipid ceramide.
• Hạn chế enzyme tiêu hủy cấu trúc.
• Giảm nguy cơ nhiễm khuẩn và tăng cường phục hồi hàng rào.

Nghiên cứu ‘’Importance of Stratum Corneum Acidification to Restore Skin Barrier Function in Eczematous Diseases’’, 2024 (Yonsei University, Hàn Quốc) cho thấy acid hóa lớp sừng ở bệnh viêm da (eczema) giúp cải thiện chức năng hàng rào và giảm tiến triển bệnh. 

Ảnh hưởng bởi tuổi tác và môi trường

Lớp sừng không cố định, nó thay đổi theo tuổi và môi trường:

• Tỉ lệ lipid, đặc biệt ceramide, giảm khi tuổi cao → ảnh hưởng barrier và dễ bị khô, kích ứng.
• Các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, chất tẩy rửa mạnh có thể làm giảm hiệu quả hàng rào.

Những sai lầm khi chăm sóc da phổ biến làm hỏng stratum corneum

Để hiểu rõ cách lớp sừng (stratum corneum) bị tổn thương, ta cần xem xét những sai lầm phổ biến trong chăm sóc da.

Làm sạch quá mức và dùng sản phẩm mạnh

• Sử dụng sữa rửa mặt, xà phòng hoặc tẩy rửa mạnh quá thường xuyên có thể loại bỏ lớp lipid bảo vệ tự nhiên giữa các tế bào corneocyte.
• Hậu quả là da mất nước, khô nẻ, dễ kích ứng, và TEWL (transepidermal water loss) tăng gấp 2–3 lần.
• Nghiên cứu trên PubMed (2022) chỉ ra rằng các sản phẩm quá kiềm hoặc tẩy rửa mạnh làm suy giảm chức năng hàng rào bảo vệ da.

Dưỡng ẩm không đúng cách

• Chỉ thoa kem dưỡng mà không chứa các lipid cần thiết (ceramide, cholesterol, axit béo) sẽ không khóa ẩm, nước dễ bốc hơi.
• Khi lớp lipid bị thiếu hụt, stratum corneum trở nên yếu và dễ tổn thương, giảm khả năng bảo vệ da khỏi tác nhân môi trường.

Lạm dụng tẩy tế bào chết

• Tẩy tế bào chết hóa học (AHA/BHA) hoặc vật lý (scrub) quá nhiều lần làm phá vỡ cấu trúc “gạch‑vữa” của lớp sừng.
• Hậu quả là da nhạy cảm, dễ kích ứng, tăng nguy cơ mất nước và viêm da.
• Các chuyên gia khuyên chỉ tẩy tế bào chết 2–3 lần/tuần cho da bình thường để không làm tổn thương hàng rào bảo vệ.

Sử dụng sản phẩm với pH không phù hợp

• Stratum corneum duy trì pH acid nhẹ (4.5–5.5), giúp ức chế vi khuẩn gây hại và duy trì enzyme sửa chữa da.
• Sữa rửa mặt, toner hoặc kem quá kiềm (pH > 7) làm mất cân bằng pH, giảm khả năng bảo vệ và làm da dễ kích ứng.

Tiếp xúc quá lâu với nước nóng

• Tắm nước quá nóng hoặc ngâm lâu trong bồn sẽ hòa tan lipid tự nhiên của lớp sừng làm da khô, bong tróc và giảm khả năng bảo vệ.
• Giải pháp: tắm nước 36–38°C trong 5–10 phút, vừa đủ để làm sạch mà không làm yếu hàng rào da.

Hiểu đúng stratum corneum là gì, cấu tạo và chức năng của lớp sừng chính là nền tảng để chăm sóc da khoa học và hiệu quả. Đây không chỉ là lớp tế bào chết đơn thuần mà là hàng rào sinh học phức tạp, có khả năng bảo vệ, cân bằng và phản ứng với môi trường. Khi chăm sóc da, bạn cần tôn trọng chức năng tự nhiên của nó – giữ ẩm đúng cách, tránh phá vỡ lipid, và nuôi dưỡng hàng rào da thay vì làm yếu nó.

Nguồn tham khảo

• The stratum corneum comprises three layers with distinct metal-ion barrier properties. Nature
• The structure and function of the stratum corneum. ScienceDirect
• Nutraceuticals in dermal diseases. ScienceDirect