Phù nề là gì? Vì sao rối loạn nội tiết dễ gây sưng kéo dài?

Phù nề là gì? Đây là tình trạng tích tụ dịch bất thường trong mô kẽ khiến một vùng cơ thể sưng to. Khi hiện tượng này kéo dài hoặc lặp lại nhiều lần, đó có còn là giữ nước sinh lý hay dấu hiệu rối loạn nội tiết cần được nhận diện sớm?

Phù nề là gì? 

Phù nề là tình trạng dịch tích tụ bất thường trong mô kẽ, khiến một vùng cơ thể sưng to, có thể kèm cảm giác căng, nặng hoặc ấn lõm. Hiện tượng này xảy ra khi sự cân bằng giữa áp lực mạch máu, protein huyết tương và dẫn lưu bạch huyết bị rối loạn.

Phù nề không phải bệnh độc lập mà là biểu hiện của nhiều nguyên nhân như tim mạch, thận, gan, thuốc hoặc rối loạn nội tiết. 

Phù nề do rối loạn nội tiết xảy ra khi hormone điều hòa nước – điện giải bị mất cân bằng, khiến cơ thể giữ nước nhiều hơn và giảm khả năng đào thải dịch. Dạng phù này thường tiến triển âm thầm, dễ nhầm với tăng cân sinh lý, hay gặp ở phụ nữ và biểu hiện bằng phù mặt hoặc tay chân phù nề nhẹ nhưng kéo dài, thay đổi theo chu kỳ hormone hoặc mức độ stress.

Các dạng rối loạn nội tiết gây phù nề phổ biến

Nhiều rối loạn hormone có thể gây giữ nước và phù, trong đó nổi bật là các bệnh lý tuyến giáp, rối loạn cortisol, aldosterone, estrogen–progesterone và insulin. Dưới đây là phân tích chuyên sâu theo từng nhóm, dựa trên cơ chế sinh học và bằng chứng nghiên cứu.

Suy giáp và phù niêm

Suy giáp làm giảm hormone tuyến giáp, dẫn đến tích tụ glycosaminoglycan trong mô kẽ. Các chất này giữ nước mạnh, tạo nên phù niêm – đặc trưng bởi sưng chắc, ít lõm khi ấn. Suy giáp làm giảm lưu lượng tim và giảm thanh thải dịch, góp phần gây phù lan tỏa. Phù thường rõ ở mặt, mí mắt và cẳng chân, kèm mệt mỏi, tăng cân không tương xứng.

Cường aldosterone nguyên phát

Aldosterone tăng cao kích thích thận tái hấp thu natri và nước, đồng thời thải kali. Sự giữ nước kéo dài gây tăng thể tích dịch ngoại bào và phù.

Nghiên cứu Scientific Reports (2015) trên 41 bệnh nhân cường aldosterone cho thấy sau 4 tuần, phẫu thuật cắt tuyến thượng thận giúp giảm quá tải dịch và tăng thải natri niệu rõ rệt hơn so với spironolactone – thuốc ức chế tác dụng giữ muối, giữ nước của aldosterone (p < 0,001).

Hội chứng Cushing (tăng cortisol)

Cortisol  – hormone do tuyến thượng thận tiết ra, tham gia điều hòa đáp ứng stress, khi cortisol tăng cao kéo dài làm tăng giữ muối nước, thay đổi phân bố mỡ và tăng tính thấm thành mạch. Phù trong Cushing thường đi kèm tăng cân trung tâm và yếu cơ. Cortisol dư thừa làm rối loạn hệ renin–angiotensin–aldosterone, góp phần vào phù và tăng huyết áp khó kiểm soát.

Rối loạn estrogen–progesterone

Estrogen thúc đẩy giữ natri nước qua thận và ảnh hưởng đến trương lực tĩnh mạch. Khi estrogen tăng tương đối so với progesterone – thường gặp trong tiền mãn kinh, hội chứng tiền kinh nguyệt hoặc liệu pháp hormone – phù có thể xuất hiện theo chu kỳ.

Theo nghiên cứu “Daily symptom ratings during the menstrual cycle: relationship to ovulation and steroid hormones” (Journal of Women’s Health, O’Brien et al., 2011) theo dõi 62 phụ nữ trong 765 chu kỳ kinh nguyệt cho thấy mức giữ nước cao nhất vào đầu kỳ kinh (0,9 ± 0,1), thấp nhất giữa chu kỳ (0,22 ± 0,05) và tăng dần quanh rụng trứng, chứng minh dao động estrogen–progesterone liên quan trực tiếp đến phù nhẹ theo chu kỳ hormone.

Kháng insulin và hội chứng buồng trứng đa nang

Kháng insulin xảy ra khi cơ thể giảm đáp ứng với insulin – hormone do tuyến tụy tiết ra, có nhiệm vụ đưa đường từ máu vào tế bào để tạo năng lượng – khiến cơ thể phải tăng tiết insulin nền để duy trì đường huyết. Insulin cao kéo dài có tác dụng giữ natri tại thận, từ đó kéo theo giữ nước và dễ gây phù, đặc biệt khi rối loạn này tồn tại mạn tính. Ở hội chứng buồng trứng đa nang, kháng insulin thường đi kèm rối loạn androgen và estrogen, làm phù dễ tái phát.

Điều này được làm rõ trong nghiên cứu “Insulin resistance in polycystic ovary syndrome” ( 2012), cho thấy 50–70% phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) có kháng insulin, kể cả ở người không béo phì. Tình trạng tăng insulin nền này được xem là yếu tố góp phần gây giữ nước và cảm giác nặng, sưng mô mềm ở một số bệnh nhân PCOS.

Rối loạn hormone tăng trưởng

Thiếu hoặc dư hormone tăng trưởng đều có thể ảnh hưởng đến cân bằng dịch. Dư hormone tăng trưởng làm tăng giữ nước qua cơ chế IGF-1 (IGF-1 là yếu tố tăng trưởng giống insulin, trung gian chính truyền tác dụng của hormone tăng trưởng lên mô) gây phù mô mềm. Bệnh to đầu chi có tỷ lệ phù cao, cải thiện khi kiểm soát hormone hiệu quả.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phù nề có thể là phản ứng sinh lý tạm thời, nhưng trong một số trường hợp lại là dấu hiệu cảnh báo rối loạn nội tiết hoặc bệnh lý tiềm ẩn. Bạn nên đi khám sớm nếu gặp một trong các tình huống sau:

• Phù kéo dài trên 1–2 tuần hoặc tái diễn nhiều lần dù đã nghỉ ngơi và điều chỉnh sinh hoạt
• Phù xuất hiện đột ngột, lan nhanh, không rõ nguyên nhân
• Phù kèm tăng cân nhanh bất thường (≥ 1–2 kg trong thời gian ngắn)
• Phù rõ vào buổi sáng, đặc biệt ở mặt, mí mắt hoặc bàn tay
  Phù kèm mệt mỏi kéo dài, lạnh, rụng tóc, táo bón – gợi ý rối loạn tuyến giáp
• Phù kèm rối loạn kinh nguyệt, căng tức ngực, đau đầu theo chu kỳ – có thể liên quan mất cân bằng hormone sinh dục
• Phù kèm tăng huyết áp, khát nước, tiểu ít – cần loại trừ rối loạn aldosterone hoặc chuyển hóa
• Phù không đối xứng, kèm đau, đỏ hoặc căng tức – cần được đánh giá để loại trừ nguyên nhân mạch máu hoặc viêm

Việc thăm khám sớm giúp xác định đúng nguyên nhân gây phù nề, từ đó có hướng điều trị phù hợp và phòng ngừa biến chứng lâu dài.

Lời khuyên cho người đọc để phòng ngừa phù nề do rối loạn nội tiết

Phòng ngừa phù nề liên quan đến rối loạn nội tiết cần tập trung vào ổn định hormone, cân bằng nước – điện giải và duy trì chuyển hóa khỏe mạnh. Dưới đây là những lời khuyên thiết thực, dễ áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày:

• Duy trì chế độ ăn nhạt hợp lý, hạn chế thực phẩm nhiều muối, đồ chế biến sẵn để tránh giữ natri và nước
• Uống đủ nước, chia đều trong ngày giúp thận đào thải natri hiệu quả hơn, tránh cơ chế giữ nước bù trừ
• Ưu tiên thực phẩm giàu kali và magiê như rau xanh, bơ, chuối, các loại hạt để hỗ trợ cân bằng điện giải
• Giữ cân nặng ổn định, tránh tăng cân nhanh vì mô mỡ dư thừa làm rối loạn hoạt động hormone
• Vận động nhẹ nhàng mỗi ngày (đi bộ, yoga, giãn cơ) giúp cải thiện tuần hoàn và dẫn lưu dịch mô
• Ngủ đủ giấc, kiểm soát stress, vì căng thẳng kéo dài có thể làm rối loạn cortisol và insulin
• Theo dõi sức khỏe nội tiết định kỳ, đặc biệt nếu có tiền sử rối loạn tuyến giáp, rối loạn kinh nguyệt hoặc hội chứng chuyển hóa
• Không tự ý dùng hormone hoặc thuốc lợi tiểu, vì có thể làm mất cân bằng nội tiết và khiến phù nề nặng hơn

Áp dụng các nguyên tắc trên giúp giảm nguy cơ phù nề tái diễn và hỗ trợ kiểm soát tốt tình trạng phù nề là gì do rối loạn nội tiết một cách bền vững.

Phù nề là gì không chỉ là câu hỏi về hiện tượng sưng đơn thuần, mà còn là dấu hiệu gợi ý mất cân bằng sinh học sâu hơn. Khi rối loạn nội tiết là căn nguyên, việc nhận diện đúng cơ chế và điều chỉnh hormone sẽ quyết định hiệu quả điều trị lâu dài. Chủ động theo dõi cơ thể và tiếp cận y khoa dựa trên bằng chứng giúp kiểm soát phù an toàn, bền vững.

Tài liệu tham khảo:

• Funder JW et al. Primary aldosteronism. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2016.
• Nieman LK. Cushing’s syndrome. The Lancet Diabetes & Endocrinology. 2015.
• Reaven GM. Insulin resistance and sodium retention. Diabetes Care. 2019.
• Mayo Clinic – Edema