Thiếu máu não cục bộ xảy ra khi một vùng não đột ngột bị cắt đứt nguồn cung máu, gây chết tế bào thần kinh chỉ trong vài phút. Đây là dạng đột quỵ phổ biến nhất, chiếm đến 87% ca đột quỵ toàn cầu. Hiểu rõ dấu hiệu và hành động đúng giờ có thể là ranh giới giữa sống và chết, giữa phục hồi hoàn toàn và tàn phế vĩnh viễn.
Thiếu máu não cục bộ là gì?
Thiếu máu não cục bộ là tình trạng lưu lượng máu đến một vùng cụ thể của não bị giảm hoặc ngừng hoàn toàn, khiến mô não không nhận đủ oxy và glucose để duy trì hoạt động. Khác với xuất huyết não (mạch máu vỡ), dạng này xảy ra do mạch máu bị tắc nghẽn — thường bởi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa.
Theo báo cáo của GBD 2019 Stroke Collaborators công bố trên tạp chí The Lancet Neurology năm 2021, đột quỵ thiếu máu não là nguyên nhân đứng thứ hai gây tử vong và là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế lâu dài trên toàn thế giới, với hơn 12,2 triệu ca mới mỗi năm.
Não người tiêu thụ khoảng 20% lượng oxy của cơ thể dù chỉ chiếm 2% trọng lượng. Điều đó có nghĩa: mỗi giây trôi qua khi não bị thiếu máu, khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh chết đi — con số được nhà thần kinh học Jeffrey Saver tính toán và công bố trong nghiên cứu “Time Is Brain—Quantified” trên tạp chí Stroke năm 2006, vẫn được trích dẫn rộng rãi đến nay.
Triệu chứng nhận biết thiếu máu não cục bộ
Nhận biết sớm thiếu máu não cục bộ là yếu tố quyết định kết quả điều trị. Các triệu chứng thường xuất hiện đột ngột, không có dấu hiệu báo trước, và phụ thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng. Những dấu hiệu cảnh báo điển hình bao gồm:
- Yếu hoặc liệt nửa người: Tay, chân hoặc mặt một bên đột nhiên mất lực, tê bì hoặc không cử động được.
- Nói ngọng, khó nói hoặc không hiểu lời: Người bệnh nói lắp bắp, dùng sai từ, hoặc hoàn toàn không nói được dù vẫn tỉnh táo.
- Mất thị lực đột ngột: Mờ mắt hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt, đôi khi thấy hình đôi.
- Mất thăng bằng, chóng mặt dữ dội: Không giữ được tư thế đứng, đi không vững, phối hợp cử động kém.
- Đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân: Đặc biệt khi kèm theo các triệu chứng thần kinh khác.
Giới y khoa quốc tế phổ biến quy tắc BE-FAST (Balance – Eyes – Face – Arm – Speech – Time) như một công cụ sàng lọc nhanh tại cộng đồng. Một phân tích tổng hợp của nhóm tác giả Aroor và cộng sự, “BE-FAST (Balance, Eyes, Face, Arm, Speech, Time): Reducing the Proportion of Strokes Missed Using the FAST Mnemonic”, đăng trên tạp chí Stroke năm 2017 với dữ liệu từ 3.420 bệnh nhân, cho thấy bổ sung “Balance” và “Eyes” vào tiêu chí FAST giúp phát hiện thêm 14,6% ca đột quỵ vùng sau não vốn thường bị bỏ sót.
Một điểm quan trọng cần lưu ý: một số bệnh nhân trải qua cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) — các triệu chứng xuất hiện rồi tự biến mất trong vài phút đến 24 giờ. Đây không phải dấu hiệu lành tính. Theo nghiên cứu “Short-term prognosis after emergency department diagnosis of TIA” đăng trên JAMA năm 2000, khoảng 10 – 15% bệnh nhân TIA sẽ bị đột quỵ thật sự trong vòng 3 tháng, với nguy cơ cao nhất trong 48 giờ đầu.
Nguyên nhân và các yếu tố gây ra thiếu máu não cục bộ
Thiếu máu não cục bộ xảy ra chủ yếu qua hai cơ chế:
- Huyết khối động mạch (Thrombosis): Mảng xơ vữa tích tụ dần trong thành mạch máu não hoặc cổ, thu hẹp lòng mạch và cuối cùng gây tắc hoàn toàn. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, thường gặp ở người lớn tuổi, tăng huyết áp mạn tính, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu.
- Tắc mạch từ xa (Embolism): Cục máu đông hình thành ở tim (do rung nhĩ, van tim bệnh lý) hoặc tại các mạch máu lớn rồi theo dòng máu lên não, gây tắc nghẽn đột ngột. Rung nhĩ — rối loạn nhịp tim phổ biến nhất — làm tăng nguy cơ đột quỵ lên 5 lần so với người bình thường, theo dữ liệu tổng hợp của Wolf và cộng sự trong công trình nghiên cứu Framingham Heart Study.
Các yếu tố nguy cơ được ghi nhận đầy đủ bao gồm: tăng huyết áp (yếu tố nguy cơ số một), hút thuốc lá, đái tháo đường tuýp 2, béo phì, ít vận động, căng thẳng mạn tính, tiền sử gia đình có đột quỵ, và tuổi tác. Đáng chú ý, tăng huyết áp không được kiểm soát làm tăng nguy cơ đột quỵ lên đến 4 – 6 lần, theo phân tích của Lawes và cộng sự trong “Blood pressure and stroke: an overview of published reviews” trên Stroke năm 2004.
Ngoài ra, yếu tố nguy cơ mới nổi trong thập niên gần đây là hội chứng ngưng thở khi ngủ (OSA) — làm giảm oxy máu ban đêm lặp đi lặp lại, gây tổn thương nội mô mạch máu. Nghiên cứu “Obstructive sleep apnea as a risk factor for stroke and death“ đăng trên New England Journal of Medicine năm 2005, theo dõi 1.022 người trong 3,4 năm, ghi nhận bệnh nhân OSA có nguy cơ đột quỵ hoặc tử vong cao hơn 3,3 lần so với nhóm không mắc bệnh.
Các phương pháp chẩn đoán và điều trị thiếu máu não cục bộ
Khi bệnh nhân nhập viện với nghi ngờ thiếu máu não cục bộ, bác sĩ cần xác nhận chẩn đoán nhanh chóng và đồng thời chuẩn bị điều trị.
- Chẩn đoán hình ảnh là bước đầu tiên không thể thiếu. Chụp CT não không cản quang giúp loại trừ xuất huyết trong vòng vài phút. Chụp MRI khuếch tán (DWI) cho phép phát hiện vùng nhồi máu cấp tính chỉ sau vài giờ khởi phát — nhạy hơn CT nhiều lần trong giai đoạn sớm. Ngoài ra, chụp mạch máu não (CTA hoặc MRA) giúp xác định vị trí tắc nghẽn và lên kế hoạch can thiệp.
- Điều trị tiêu sợi huyết bằng tPA (alteplase) là liệu pháp nền tảng khi bệnh nhân đến sớm. Thuốc này phân giải cục máu đông, tái thông mạch máu và có thể đảo ngược hoàn toàn các thiếu hụt thần kinh nếu dùng đúng thời điểm. Tuy nhiên, cửa sổ điều trị chỉ 4,5 giờ từ khi khởi phát triệu chứng, và có nhiều chống chỉ định cần đánh giá cẩn thận.
Bước đột phá lớn nhất trong điều trị thiếu máu cục bộ não những năm gần đây là lấy huyết khối cơ học (thrombectomy). Kỹ thuật này đưa ống thông qua mạch máu đùi lên đến não để hút hoặc kéo cục huyết khối ra ngoài. 206 bệnh nhân được điều trị từ 6 – 24 giờ sau khởi phát, cho thấy nhóm can thiệp đạt mức độc lập chức năng gấp đôi so với nhóm điều trị nội khoa đơn thuần (49% so với 13%).
Quy tắc “Giờ Vàng” và cách xử lý tại chỗ khi nghi ngờ thiếu máu não cục bộ
“Giờ Vàng” trong y học khẩn cấp là khung thời gian tối đa mà can thiệp điều trị còn mang lại hiệu quả cao nhất. Với thiếu máu não cục bộ, không phải 1 giờ mà là 4,5 giờ đối với tiêu sợi huyết và có thể kéo dài đến 24 giờ đối với lấy huyết khối cơ học nếu hình ảnh não cho phép.
Dữ liệu từ nghiên cứu NINDS rt-PA Stroke Study (được NINDS rt-PA Stroke Study Group công bố trên New England Journal of Medicine năm 1995 và tiếp tục là nền tảng hướng dẫn điều trị đến nay) cho thấy bệnh nhân được điều trị tPA trong vòng 90 phút đầu có tỷ lệ phục hồi hoàn toàn cao gấp 3 lần so với nhóm được điều trị muộn hơn.
Khi nghi ngờ ai đó đang bị thiếu máu não cục bộ, hãy thực hiện ngay:
- Gọi cấp cứu 115 ngay lập tức — không chờ đợi xem triệu chứng có tự hết không.
- Ghi lại thời điểm triệu chứng bắt đầu — thông tin này quyết định phác đồ điều trị tại bệnh viện.
- Để bệnh nhân nằm nghiêng nhẹ, không cho ăn uống, không tự lái xe đến viện.
- Không cho dùng aspirin hay bất kỳ thuốc nào trước khi có chẩn đoán — vì nếu là xuất huyết não, aspirin sẽ gây nguy hiểm.
- Giữ bình tĩnh và ở bên cạnh bệnh nhân cho đến khi xe cấp cứu đến.
Mỗi phút chậm trễ trong điều trị thiếu máu não cục bộ đồng nghĩa với hàng triệu tế bào thần kinh mất đi vĩnh viễn. Sự nhận biết của người dân và tốc độ phản ứng của hệ thống y tế là hai yếu tố cộng hưởng quyết định số phận của người bệnh.
Thiếu máu não cục bộ là một cấp cứu y tế đòi hỏi hành động trong từng giây. Nhận biết đúng triệu chứng qua quy tắc BE-FAST, hiểu rõ các yếu tố nguy cơ để phòng ngừa chủ động, và biết cách hành xử đúng khi gặp ca nghi ngờ — là ba trụ cột bảo vệ sức khỏe não bộ mà mỗi người nên nắm vững. Với y học hiện đại, cơ hội phục hồi hoàn toàn là có thật — nhưng chỉ khi bạn hành động đủ nhanh.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34487721/
- https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/01.str.0000196957.55928.ab
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28082668/#:~:text=Results:%20Of%20858%20consecutive%20records,educational%20programs%20may%20be%20warranted.
- https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1706442#:~:text=Previous%20randomized%20trials%20that%20involved,be%20well%20and%20thrombectomy%20increased.
THÔNG TIN KHÁCH HÀNG
Bài viết của: Dược sĩ Võ Thuỳ Trinh
