Vitamin D: Dấu hiệu thiếu hụt và cảnh báo ngộ độc

Vitamin D là vi chất quan trọng giúp cơ thể hấp thu canxi, duy trì hệ xương và tăng cường miễn dịch. Bài viết này giải thích rõ vitamin D là gì, tác dụng, dấu hiệu thiếu hụt, cách bổ sung an toàn và các cảnh báo ngộ độc dựa trên bằng chứng y khoa.

Vitamin D là gì?

Vitamin D là vitamin tan trong chất béo, có thể được cơ thể tự tổng hợp khi da tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, bên cạnh việc bổ sung từ thực phẩm và chế phẩm dinh dưỡng.

Về mặt sinh học, vitamin D tồn tại chủ yếu ở hai dạng chính là vitamin D2 (ergocalciferol) và vitamin D3 (cholecalciferol). Sau khi được hấp thu hoặc tổng hợp qua da, vitamin D sẽ trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và thận để trở thành dạng hoạt động, tham gia trực tiếp vào việc điều hòa canxi – phospho trong cơ thể.

Theo y học hiện đại, vitamin D không chỉ đơn thuần là một vitamin mà còn được xem như một hormone, vì nó tác động đến nhiều cơ quan và điều hòa biểu hiện của hàng trăm gen khác nhau. Nhờ đó, vitamin D ảnh hưởng sâu rộng đến sức khỏe xương, chức năng cơ, hệ miễn dịch và khả năng phòng ngừa một số bệnh mạn tính.

Vitamin nhóm D tồn tại chủ yếu ở hai dạng chính là D2 (ergocalciferol) và D3 (cholecalciferol)

Tác dụng của vitamin D

• Hỗ trợ hấp thu canxi, bảo vệ hệ xương: Tăng khả năng hấp thu canxi và phospho tại ruột, từ đó hỗ trợ quá trình khoáng hóa xương. Góp phần duy trì mật độ xương, giảm nguy cơ còi xương ở trẻ em và loãng xương, gãy xương ở người trưởng thành.
• Tăng cường chức năng miễn dịch: Điều hòa hoạt động của các tế bào miễn dịch như đại thực bào và tế bào lympho. Nhờ đó, vi chất này giúp hỗ trợ đáp ứng miễn dịch tự nhiên, góp phần giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng, đặc biệt là nhiễm trùng đường hô hấp.
• Duy trì chức năng cơ và vận động: Giúp cải thiện sức mạnh và trương lực cơ. Ở người cao tuổi, việc bổ sung đủ vitamin D có thể giảm nguy cơ yếu cơ và té ngã, từ đó hạn chế các chấn thương nghiêm trọng liên quan đến xương khớp.
• Hỗ trợ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa: Vitamin D có liên quan đến việc điều hòa huyết áp, kiểm soát phản ứng viêm và chuyển hóa glucose. Mặc dù chưa khẳng định vai trò điều trị, nhưng vitamin D được xem là yếu tố hỗ trợ quan trọng cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa.

Việc đảm bảo cung cấp đủ mang lại lợi ích toàn diện cho hệ xương, miễn dịch và chức năng cơ thể, đặc biệt cần thiết trong lối sống hiện đại ít tiếp xúc ánh nắng mặt trời.

Vitamin nhóm D hỗ trợ hấp thu canxi, bảo vệ hệ xương,tăng cường chức năng miễn dịch cho cơ thể (Ảnh:Sưu tầm Internet)

Nguyên nhân và hậu quả thiếu hụt Vitamin D

Các nguyên nhân phổ biến gây ra sự thiếu hụt

Thiếu vitamin D có thể xảy ra ở nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Nguyên nhân thường gặp :

• Ít tiếp xúc ánh nắng mặt trời, sử dụng kem chống nắng liên tục hoặc sống ở khu vực ít nắng.
• Chế độ ăn nghèo thực phẩm giàu vitamin D cũng là yếu tố quan trọng. 
• Người cao tuổi, người béo phì hoặc người mắc bệnh gan, thận mạn tính có nguy cơ thiếu hụt cao hơn do rối loạn chuyển hóa vitamin D.

Ít tiếp xúc ánh nắng mặt trời – nguyên nhân gây thiếu hụt vitamin nhóm D (Ảnh:Sưu tầm Internet)

Hậu quả  khi cơ thể thiếu hụt vitamin D 

Thiếu vitamin D không chỉ ảnh hưởng đến xương mà còn liên quan đến suy giảm miễn dịch, đau cơ, mệt mỏi kéo dài và tăng nguy cơ té ngã ở người lớn tuổi.Ở trẻ em, thiếu hụt kéo dài có thể gây còi xương, chậm phát triển chiều cao. Ở người trưởng thành, tình trạng này làm tăng nguy cơ loãng xương và giảm chất lượng cuộc sống.

Cách bổ sung vitamin D an toàn & hiệu quả

Cách bổ sung vitamin D an toàn & hiệu quả cần dựa trên nhu cầu thực tế của cơ thể, độ tuổi và tình trạng sức khỏe. Việc bổ sung đúng giúp phát huy lợi ích của vitamin D, đồng thời tránh nguy cơ dư thừa không mong muốn. 

• Tận dụng ánh nắng mặt trời hợp lý: Ánh nắng là nguồn cung cấp vitamin D tự nhiên quan trọng nhất.Sự tiếp xúc của da với tia UVB giúp cơ thể hình thành vitamin D tự nhiên. Thời điểm phù hợp là nắng sáng sớm hoặc chiều muộn, khoảng 10–20 phút mỗi ngày, tùy màu da và cường độ ánh nắng.
• Bổ sung vitamin D từ thực phẩm: Vitamin D có mặt trong một số thực phẩm tự nhiên như cá béo (cá hồi, cá thu, cá mòi), lòng đỏ trứng và gan cá. Tuy nhiên, lượng vitamin D từ thực phẩm thường không cao, vì vậy khó đáp ứng đủ nhu cầu nếu chỉ dựa vào chế độ ăn hằng ngày.
• Sử dụng thực phẩm bổ sung khi cần thiết: Trong trường hợp thiếu hụt hoặc ít tiếp xúc ánh nắng, việc dùng chế phẩm bổ sung là cần thiết. Liều khuyến nghị cho người trưởng thành thường dao động từ 600–800 IU mỗi ngày. Việc sử dụng liều cao hơn nên có tư vấn y tế và theo dõi nồng độ vitamin D trong máu.
• Uống đúng cách để tăng hấp thu: Vitamin D là vitamin tan trong chất béo, vì vậy nên uống cùng bữa ăn có chứa chất béo để tăng khả năng hấp thu. Tránh uống vitamin D lúc đói hoặc kết hợp tùy tiện với nhiều loại vitamin khác khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
• Theo dõi và điều chỉnh liều phù hợp: Bổ sung vitamin D không nên kéo dài với liều cao nếu không có chỉ định. Việc xét nghiệm nồng độ vitamin D giúp đánh giá chính xác tình trạng thiếu hụt hoặc dư thừa, từ đó điều chỉnh liều dùng an toàn và hiệu quả hơn.

Bổ sung vitamin từ thực phẩm tự nhiên (Ảnh:Sưu tầm Internet)

Cảnh báo ngộ độc 

Ngộ độc vitamin nhóm D thường không đến từ ánh nắng hay thực phẩm tự nhiên mà chủ yếu do lạm dụng thực phẩm bổ sung liều cao kéo dài.

Khi dư thừa, vitamin này làm tăng hấp thu canxi quá mức, dẫn đến tăng canxi máu. Biểu hiện có thể bao gồm buồn nôn, chán ăn, khát nước nhiều, tiểu nhiều lần và rối loạn nhịp tim, trong các trường hợp nặng, tăng canxi máu kéo dài có thể gây tổn thương thận cấp hoặc mạn tính.

Theo tổng quan khoa học đăng trên Mayo Clinic Proceedings năm 2015, ngộ độc vitamin D thường xuất hiện khi nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu vượt quá 150 ng/mL, làm tăng hấp thu canxi quá mức và dẫn đến tăng canxi máu.

Khi dư thừa, vitamin nhóm D làm tăng hấp thu canxi quá mức, dẫn đến tăng canxi máu (Ảnh:Sưu tầm Internet)

Vitamin D cần được bổ sung và sử dụng dựa trên sự hiểu biết khoa học, phù hợp với nhu cầu từng cá nhân và có kiểm soát về liều lượng. Khi được áp dụng đúng cách, vitamin D giúp tối ưu lợi ích sức khỏe và hạn chế các nguy cơ phát sinh do thiếu hụt hoặc sử dụng không hợp lý trong thời gian dài.

Nguồn tham khảo: 

• Vitamin D deficiency.
• Martineau AR et als. BMJ, 2017.
• Institute of Medicine (IOM).