Có nên truyền miễn dịch cho bệnh nhân ung thư?

Liệu pháp miễn dịch (hay gọi ngắn là “truyền miễn dịch cho bệnh nhân ung thư”) là nhóm điều trị giúp hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ung thư. Vấn đề “có nên truyền miễn dịch không?” phụ thuộc vào loại ung thư, mục tiêu điều trị, tình trạng sức khoẻ và lợi – hại cá nhân. 

“Truyền miễn dịch” là gì?

“Truyền miễn dịch” ở đây hiểu là liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư – bao gồm nhiều phương pháp dùng hệ miễn dịch để chống ung thư: thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (checkpoint inhibitors), tế bào CAR-T, vaccine điều trị, cytokine, kháng thể đơn dòng… Những liệu pháp này có thể được truyền dạng tiêm hoặc truyền tĩnh mạch, hoặc là quá trình thu-sửa-truyền lại tế bào (như CAR-T).

Tại sao liệu pháp miễn dịch lại quan trọng với bệnh ung thư?

Khác với hoá trị truyền thống tấn công tế bào phân chia, liệu pháp miễn dịch kích hoạt hoặc tăng cường khả năng tự nhiên của cơ thể để nhận diện tế bào ung thư rồi tiêu diệt. Với một số ung thư (ví dụ melanoma, một số ung thư phổi, vài loại bệnh máu), immunotherapy đã làm tăng thời gian sống và đem lại thuyên giảm kéo dài cho một tỉ lệ bệnh nhân. Tuy nhiên hiệu quả rất phụ thuộc vào từng người và từng loại ung thư. 

Vậy có nên truyền miễn dịch cho bệnh nhân ung thư?

Câu trả lời: “Có thể – nhưng không phải cho mọi trường hợp.” Quyết định dựa trên nhiều yếu tố:

• Chỉ định y tế: Nhiều thuốc miễn dịch đã được chứng minh hiệu quả cho những loại ung thư và giai đoạn cụ thể; bác sĩ sẽ dựa trên bằng chứng lâm sàng để chỉ định.
• Dấu ấn sinh học: Một số xét nghiệm (ví dụ PD-L1, tải đột biến khối u – TMB) giúp dự đoán ai có khả năng hưởng lợi hơn.
• Tình trạng sức khỏe tổng quát: Bệnh nhân có bệnh tự miễn nghiêm trọng, suy chức năng phủ tạng nặng, hoặc tình trạng sức khoẻ yếu có thể không phù hợp hoặc cần cân nhắc kỹ.
• Mục tiêu điều trị & ưu tiên của bệnh nhân: Mục tiêu là chữa khỏi, kéo dài sống, giảm triệu chứng hay cải thiện chất lượng cuộc sống? Lợi ích và tác dụng phụ phải được cân nhắc cùng bệnh nhân.
• Khả năng tiếp cận & chi phí: Một số liệu pháp (như CAR-T) phức tạp và rất tốn kém; điều này ảnh hưởng quyết định thực tế.

Các loại liệu pháp miễn dịch & cách chúng được “truyền”

• Thuốc ức chế checkpoint (PD-1/PD-L1, CTLA-4): Thường là truyền tĩnh mạch (IV) theo chu kỳ, mỗi vài tuần. Chúng “giải phóng phanh” cho tế bào T, giúp chúng tấn công tế bào ung thư.
• CAR-T cell therapy: Lấy tế bào T của bệnh nhân, chỉnh sửa gen trong phòng thí nghiệm để nhận diện kháng nguyên của ung thư, sau đó truyền trở lại. Quy trình gồm thu tế bào, sản xuất (vài tuần), tiền điều trị làm suy giảm tế bào miễn dịch, rồi truyền CAR-T. Đây là liệu pháp mang tính cá thể hóa cao.
• Kháng thể đơn dòng, cytokine, vaccine điều trị: Có thể là tiêm hoặc truyền; mỗi loại có cơ chế và tác dụng riêng. 

Lợi ích và rủi ro cần cân nhắc

Lợi ích: kéo dài thời gian sống, thuyên giảm bền vững ở một số bệnh nhân, có thể kết hợp với hoá/xạ để tăng hiệu quả.

Rủi ro: tác dụng phụ theo kiểu “miễn dịch tấn công chính mình” (immune-related adverse events) như viêm phổi, viêm ruột, rối loạn nội tiết, phát ban; CAR-T có thể gây hội chứng giải phóng cytokine (sốt, tụt huyết áp, rối loạn thần kinh) – cần theo dõi sát. Một số rủi ro hiếm gặp và/hoặc dài hạn vẫn đang được nghiên cứu. 

Trước khi bắt đầu: Cần khám, thực hiện các xét nghiệm phù hợp, kiểm tra bệnh lý nền, thảo luận mục tiêu điều trị, giải thích tác dụng phụ, kế hoạch theo dõi và cách xử trí. Quyết định là cá nhân hoá – không có “công thức chung” cho mọi bệnh nhân.

Lời khuyên thực tế cho bệnh nhân và người chăm sóc

• Hỏi rõ: loại miễn dịch nào, mục tiêu, tỉ lệ thành công, tác dụng phụ thường gặp, khi nào báo bác sĩ.
• Ghi nhật ký triệu chứng, mang theo danh sách thuốc, đến khám định kỳ.
• Cân nhắc tư vấn tâm lý/nhóm hỗ trợ vì liệu pháp có thể kéo dài và gây biến đổi tâm lý.
• Nếu chi phí là vấn đề, hỏi bác sĩ về hỗ trợ, quỹ bệnh viện, hoặc trial lâm sàng.

>> Đọc thêm: Ung thư bắt đầu từ sự suy yếu miễn dịch

Truyền miễn dịch cho bệnh nhân ung thư là một bước tiến lớn trong điều trị và có thể mang lại lợi ích đáng kể cho nhiều người. Tuy nhiên, không phải ai cũng phù hợp; quyết định cần dựa trên bằng chứng y khoa, xét nghiệm cá thể, tình trạng sức khoẻ và ưu tiên của bệnh nhân. Trao đổi kỹ với đội ngũ điều trị để cân nhắc lợi – hại và lựa chọn phương án tốt nhất cho bạn hoặc người thân.

Tài liệu tham khảo:

• https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/immunotherapy

• https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/targeted-cancer-drugs-immunotherapy

• https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/treatment-types/immunotherapy.html

• https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/considerations-development-chimeric-antigen-receptor-car-t-cell-products

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8491352/
• https://ascopubs.org/