Nguyên nhân suy giảm buồng trứng sớm là do đâu?

Suy giảm buồng trứng sớm là tình trạng số lượng và chất lượng trứng giảm trước tuổi 40, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản. Hiểu rõ nguyên nhân suy giảm buồng trứng sớm giúp chị em chủ động phòng ngừa và tìm giải pháp duy trì sức khỏe sinh sản hiệu quả.

Suy giảm buồng trứng là bị gì?

Suy giảm buồng trứng sớm (Premature Ovarian Insufficiency – POI) là tình trạng buồng trứng mất dần hoặc rối loạn chức năng trước tuổi 40, khiến sản xuất hormone estrogen giảm và số lượng nang trứng khỏe mạnh giảm. Khác với mãn kinh tự nhiên, ở POI, buồng trứng vẫn có thể rụng trứng nhưng không đều và hoạt động thất thường. Theo thống kê của American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG), khoảng 1% phụ nữ dưới 40 tuổi và 0,1% phụ nữ dưới 30 tuổi mắc POI.

POI thường được chẩn đoán khi phụ nữ gặp rối loạn kinh nguyệt kéo dài ít nhất 4 tháng kèm theo nồng độ hormone FSH cao bất thường trong hai lần xét nghiệm cách nhau. Nguyên nhân chủ yếu là buồng trứng không duy trì được hoạt động nội tiết bình thường hoặc thiếu nang trứng phát triển khỏe mạnh.

POI được chẩn đoán khi phụ nữ có kinh nguyệt không đều hoặc mất kinh ít nhất 4 tháng, kết hợp hai lần xét nghiệm cách nhau ≥4 tuần cho thấy FSH tăng (>25 IU/L) và estrogen giảm. Siêu âm buồng trứng có thể thấy số nang antral rất ít hoặc không có, phản ánh dự trữ buồng trứng giảm. Tuy nhiên, POI rất đa dạng: Buồng trứng vẫn có thể hoạt động từng đợt, khiến một số phụ nữ vẫn thỉnh thoảng có kinh hoặc rụng trứng, gây khó khăn trong chẩn đoán và tư vấn sinh sản.

Nguyên nhân suy giảm buồng trứng sớm

Suy giảm buồng trứng sớm (Premature Ovarian Insufficiency – POI) thường phát sinh do sự kết hợp của nhiều yếu tố: Di truyền, miễn dịch, môi trường và lối sống. Theo nghiên cứu được đăng trên Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, khoảng 60–70% trường hợp là idiopathic, tức không xác định được nguyên nhân cụ thể. Tuy nhiên, phần còn lại có thể liên quan rõ ràng đến các yếu tố nguy cơ sau:

Yếu tố di truyền hay bất thường nhiễm sắc thể

Bất thường di truyền là nguyên nhân được nghiên cứu nhiều nhất. Ví dụ:

• Hội chứng Turner: Phụ nữ chỉ có một nhiễm sắc thể X hoặc có bất thường ở nhiễm sắc thể X thường gặp tình trạng POI. Buồng trứng ở những người này có nang trứng ít từ khi sinh, dẫn đến suy giảm chức năng sớm.
• Đột biến gen FMR1: Gen này liên quan đến hội chứng Fragile X, một nguyên nhân phổ biến gây vô sinh và POI. Phụ nữ mang đột biến premutation FMR1 có nguy cơ suy buồng trứng cao gấp 3–5 lần so với người bình thường.

Khoảng 20% bệnh nhân POI có liên quan đến bất thường di truyền. Do đó, tiền sử gia đình có người mắc POI hoặc mãn kinh sớm là yếu tố quan trọng khi đánh giá nguy cơ.

Rối loạn miễn dịch

Trong một số trường hợp, hệ miễn dịch tấn công nhầm vào mô buồng trứng, gây viêm và làm hỏng nang trứng. Các bệnh tự miễn như:

• Hashimoto: Viêm tuyến giáp mạn tính, làm tăng kháng thể tấn công cả mô tuyến giáp và đôi khi buồng trứng.
• Bệnh Addison: Tác động lên tuyến thượng thận, làm rối loạn cân bằng hormone sinh dục.
• Tuyến giáp tự miễn khác: Tăng nguy cơ suy giảm chức năng buồng trứng thông qua cơ chế viêm và stress oxy hóa.

Theo dữ liệu của National Institutes of Health (NIH), những phụ nữ mắc các bệnh tự miễn này có nguy cơ POI cao hơn đáng kể, cho thấy vai trò quan trọng của hệ miễn dịch trong duy trì chức năng buồng trứng.

Điều trị ung thư (khi làm xạ trị, hóa trị)

Các phương pháp điều trị ung thư như xạ trị vùng bụng – chậu hoặc hóa trị liệu mạnh có thể phá hủy nang trứng đang phát triển, là nguyên nhân suy giảm buồng trứng sớm. Nghiên cứu của Cancer Research UK (2022) cho thấy, có khoảng 40% phụ nữ trẻ sau điều trị ung thư gặp suy giảm chức năng buồng trứng trong vòng 5 năm.

Thuốc hóa trị và bức xạ làm tổn thương DNA trong nang trứng, kích hoạt quá trình chết tế bào (apoptosis), khiến số lượng nang trứng giảm nhanh. Điều này đặc biệt quan trọng với phụ nữ muốn duy trì khả năng sinh sản sau điều trị ung thư, vì nguy cơ vô sinh là rất cao.

Yếu tố môi trường và lối sống

Một số tác nhân môi trường và thói quen sống có thể là nguyên nhân suy giảm buồng trứng sớm:

• Hóa chất độc hại: Nghiên cứu Mechanism Exploration of Environmental Pollutants on Premature Ovarian Insufficiency (2022) chỉ ra mối liên hệ giữa POI và tiếp xúc lâu dài với BPA, phthalates trong nhựa, thuốc trừ sâu, kim loại nặng (như cadmium, thủy ngân). Những hóa chất này gây stress oxy hóa và rối loạn hormone.
• Hút thuốc lá: Không chỉ hút trực tiếp, mà hút thụ động cũng gây giảm số lượng nang trứng nhanh hơn 2–3 lần so với người không hút. Nicotine và các chất độc trong thuốc lá làm tổn thương mạch máu buồng trứng và nang trứng.
• Tiêu thụ rượu và lối sống ít vận động: Có thể làm tăng stress oxy hóa, giảm khả năng bảo vệ tế bào buồng trứng.

Chế độ dinh dưỡng kém khoa học hoặc căng thẳng kéo dài

Cơ thể cần dinh dưỡng đầy đủ và cân bằng để duy trì chức năng buồng trứng:

• Stress mãn tính: Tăng hormone cortisol, ức chế trục dưới đồi – tuyến yên – buồng trứng, dẫn đến kinh nguyệt thất thường và giảm sản xuất estrogen.
• Thiếu chất chống oxy hóa và vitamin thiết yếu: Vitamin D, omega-3, selen, kẽm… giúp bảo vệ nang trứng khỏi stress oxy hóa. Thiếu các chất này khiến nang trứng dễ bị tổn thương, giảm số lượng và chất lượng.
• Protein và chế độ ăn không cân bằng: Thiếu protein và acid amin cần thiết ảnh hưởng đến tổng hợp hormon và sự phát triển nang trứng.

Tổng hợp lại, stress và chế độ ăn kém không chỉ tác động gián tiếp qua hormone mà còn trực tiếp gây hại cho tế bào buồng trứng, làm gia tăng nguy cơ POI.

Dấu hiệu nhận biết suy giảm buồng trứng sớm

Suy giảm buồng trứng sớm thường tiến triển âm thầm, nhưng cơ thể vẫn có những dấu hiệu cảnh báo quan trọng. Nhận biết sớm giúp phụ nữ can thiệp kịp thời, bảo vệ sức khỏe sinh sản và hạn chế các vấn đề nội tiết khác.

• Chu kỳ kinh nguyệt không đều hoặc ngừng kinh: Rối loạn kinh nguyệt là dấu hiệu phổ biến nhất của POI. Phụ nữ có thể trải qua chu kỳ thưa, kéo dài hơn 35 ngày, hoặc kinh ra rất ít máu. Trong một số trường hợp, kinh nguyệt có thể tạm ngừng hoàn toàn (amenorrhea) trong nhiều tháng liên tiếp. Theo nghiên cứu của National Institutes of Health (NIH), khoảng 90% phụ nữ mắc POI nhận thấy các bất thường về chu kỳ kinh trước khi được chẩn đoán. Việc theo dõi kỹ chu kỳ kinh hàng tháng là cách quan trọng để phát hiện sớm tình trạng suy giảm buồng trứng.
• Triệu chứng do giảm estrogen: Khi buồng trứng giảm hoạt động, cơ thể thiếu estrogen, dẫn đến nhiều biểu hiện điển hình. Người bệnh thường gặp bốc hỏa, cảm giác nóng ran ở mặt và ngực, đặc biệt vào buổi tối hoặc ban đêm. Đổ mồ hôi nhiều vào ban đêm có thể làm giấc ngủ gián đoạn, gây mệt mỏi và căng thẳng. Ngoài ra, niêm mạc âm đạo trở nên mỏng và khô, gây đau rát khi quan hệ. Sự thiếu hụt estrogen cũng ảnh hưởng đến não, gây thay đổi tâm trạng, dễ lo âu hoặc trầm cảm, làm giảm chất lượng cuộc sống hàng ngày.
• Giảm khả năng sinh sản: Suy giảm buồng trứng sớm làm số lượng và chất lượng nang trứng giảm mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thụ thai. Nhiều phụ nữ vẫn có hiện tượng rụng trứng thỉnh thoảng, nhưng tỷ lệ thụ thai thành công rất thấp, đặc biệt khi POI tiến triển. Đây là lý do tại sao POI là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây vô sinh sớm ở phụ nữ dưới 40 tuổi. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu giúp người bệnh có kế hoạch sinh sản hoặc can thiệp y tế kịp thời.
• Dấu hiệu toàn thân khác: Thiếu estrogen lâu dài không chỉ ảnh hưởng đến kinh nguyệt mà còn tác động đến nhiều hệ cơ quan khác. Xương trở nên yếu hơn, nguy cơ loãng xương hoặc gãy xương tăng cao. Da và tóc cũng chịu ảnh hưởng: da khô, kém đàn hồi, tóc mỏng và móng dễ gãy. Nhiều người còn cảm thấy mệt mỏi, giảm năng lượng, do hormone rối loạn tác động đến chuyển hóa và sức đề kháng của cơ thể. Những dấu hiệu toàn thân này thường xuất hiện âm thầm nhưng lại là cảnh báo quan trọng về tình trạng suy giảm buồng trứng.

Biện pháp phòng ngừa và hỗ trợ điều trị

Để phòng ngừa suy giảm buồng trứng sớm bạn nên:

Quản lý căng thẳng

Căng thẳng kéo dài làm rối loạn hormone và ảnh hưởng xấu đến chu kỳ kinh nguyệt. Các phương pháp quản lý stress như thiền, yoga, hít thở sâu hoặc trị liệu tâm lý giúp điều hòa hormone cortisol, cải thiện hoạt động trục nội tiết và hỗ trợ sức khỏe buồng trứng. Một thử nghiệm đăng trên Frontiers in Psychology năm 2021 cho thấy chỉ sau 8 tuần tập thiền, các rối loạn kinh nguyệt liên quan stress giảm đáng kể, chứng minh hiệu quả của việc duy trì thói quen thư giãn.

Liệu pháp nội tiết thay thế (HRT)

HRT được dùng để bổ sung estrogen khi cơ thể thiếu hụt, giúp cải thiện các triệu chứng như bốc hỏa, khô âm đạo và đồng thời bảo vệ xương. Tuy nhiên, việc sử dụng HRT phải được bác sĩ chuyên khoa chỉ định, vì nếu tự ý dùng có thể gây một số rủi ro sức khỏe. Liệu pháp này thường được cân nhắc dựa trên tình trạng cụ thể của từng người, nhằm đảm bảo hiệu quả tối ưu và an toàn.

 Điều chỉnh lối sống và chế độ ăn uống

Thay đổi thói quen sống là nền tảng để làm chậm quá trình suy giảm chức năng buồng trứng. Phụ nữ nên ưu tiên các thực phẩm giàu vitamin C, E và omega-3, như cá béo, hạt lanh, hạt óc chó. Bên cạnh đó, tăng cường rau xanh, trái cây và protein chất lượng cao giúp cân bằng nội tiết tố và hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Hạn chế rượu bia và các thực phẩm chế biến sẵn cũng rất quan trọng. 

Nghiên cứu tổng hợp năm 2022 “Mediterranean diet and female reproductive health over lifespan: a systematic review and meta-analysis” chỉ ra rằng phụ nữ theo chế độ ăn Địa Trung Hải có chức năng buồng trứng tốt hơn so với những người không áp dụng.

Bảo tồn khả năng sinh sản

Với những phụ nữ có nguy cơ cao suy giảm buồng trứng, như có tiền sử gia đình hoặc từng điều trị ung thư, trữ lạnh trứng là giải pháp được khuyến nghị bởi American Society for Reproductive Medicine (ASRM). 

Trữ trứng ở độ tuổi từ 25–32 giúp đảm bảo chất lượng tốt nhất, nhờ đó nâng cao cơ hội mang thai trong tương lai khi cần thiết. Đây là bước dự phòng quan trọng, đặc biệt đối với những người muốn bảo vệ khả năng sinh sản lâu dài.

Buffet Vitamins – Hỗ trợ sức khỏe buồng trứng và cân bằng hormone

Việc thiếu hụt vitamin và khoáng chất thiết yếu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng buồng trứng, gây rối loạn nội tiết và làm giảm khả năng sinh sản. Buffet Vitamins là liệu pháp bổ sung vi chất được thiết kế đặc biệt nhằm hỗ trợ sức khỏe buồng trứng và cân bằng hormone ở phụ nữ.

Các thành phần trong Buffet Vitamins thường bao gồm vitamin nhóm B, vitamin D, vitamin C, kẽm, selen và các chất chống oxy hóa. Những vi chất này giúp cải thiện chức năng buồng trứng bằng cách hỗ trợ sản xuất hormone estrogen và progesterone ổn định, đồng thời bảo vệ tế bào trứng khỏi tổn thương do gốc tự do.

Ngoài ra, việc bổ sung đầy đủ các vitamin còn giúp cân bằng nội tiết tố toàn diện, giảm các triệu chứng như rối loạn kinh nguyệt, mất ngủ, mệt mỏi, hay thay đổi tâm trạng do sự dao động hormone gây ra. Nhờ vậy, phụ nữ có thể duy trì chu kỳ kinh đều, tăng cường khả năng sinh sản và nâng cao chất lượng cuộc sống hàng ngày.

Buffet Vitamins không chỉ là một liệu pháp bổ sung dinh dưỡng thông thường, mà còn là giải pháp toàn diện hỗ trợ sức khỏe sinh sản và cân bằng hormone lâu dài, đặc biệt phù hợp với phụ nữ ở độ tuổi sinh sản hoặc đang trong giai đoạn tiền mãn kinh.

Nhìn chung, việc hiểu rõ nguyên nhân suy giảm buồng trứng sớm là bước đầu quan trọng để phụ nữ chủ động chăm sóc sức khỏe sinh sản. Bằng cách nhận biết các yếu tố nguy cơ và kết hợp lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng khoa học cùng sự theo dõi y tế định kỳ, chúng ta hoàn toàn có thể giảm thiểu tác động của tình trạng này và duy trì chức năng buồng trứng lâu dài.

Tài liệu tham khảo:

• https://www.mdpi.com/2227-9059/7/1/2
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34041247/
• https://www.mdpi.com/2077-0383/14/21/7473
• https://link.springer.com/article/10.1186/s13048-022-01041-w
• https://www.nichd.nih.gov/health/topics/poi/conditioninfo/causes?
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37612521/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37506751/