Mất kinh do đâu? Hiểu đúng để sớm ổn định nội tiết

Mất kinh không chỉ đơn thuần là việc “chậm kinh vài tháng” mà có thể là dấu hiệu cảnh báo rối loạn nội tiết, suy giảm chức năng sinh sản hoặc bệnh lý tiềm ẩn. Hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và cách bảo vệ chu kỳ kinh nguyệt là bước quan trọng giúp phụ nữ chủ động chăm sóc sức khỏe lâu dài.

Mất kinh nguyệt là gì?

Mất kinh (amenorrhea) là tình trạng phụ nữ không có kinh nguyệt trong một khoảng thời gian bất thường. Theo Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), mất kinh được chia thành hai nhóm chính dựa trên thời điểm và đặc điểm xuất hiện.

Mất kinh nguyên phát xảy ra khi nữ giới trên 15 tuổi vẫn chưa từng có kinh nguyệt dù đã xuất hiện các dấu hiệu dậy thì. Trường hợp này thường liên quan đến bất thường nhiễm sắc thể, dị tật cơ quan sinh dục hoặc rối loạn hormone bẩm sinh.

Mất kinh thứ phát là tình trạng phổ biến hơn, xảy ra ở phụ nữ đã từng có kinh nhưng bị ngưng kinh từ 3 chu kỳ liên tiếp trở lên hoặc kéo dài trên 6 tháng. Đây là dạng mất kinh nguyệt thường khiến nhiều phụ nữ lo lắng vì có thể liên quan trực tiếp đến nội tiết, tâm lý và sức khỏe sinh sản.

Về bản chất, chu kỳ kinh nguyệt là kết quả phối hợp nhịp nhàng giữa não bộ (vùng dưới đồi – tuyến yên), buồng trứng và tử cung. Khi một trong các mắt xích này rối loạn, kinh nguyệt sẽ bị ảnh hưởng.

Mất kinh do đâu? Giải thích chi tiết các nguyên nhân gây mất kinh

Câu hỏi mất kinh do đâu là mối quan tâm hàng đầu của hầu hết phụ nữ khi chu kỳ bị gián đoạn. Trên lâm sàng, nguyên nhân được chia thành nhiều nhóm khác nhau.

Rối loạn nội tiết tố nữ

Đây là nguyên nhân thường gặp nhất dẫn đến mất kinh.. Estrogen và progesterone đóng vai trò quyết định trong việc hình thành và bong lớp nội mạc tử cung. Khi nồng độ hai hormone này suy giảm hoặc mất cân bằng, chu kỳ kinh nguyệt sẽ bị đình trệ.

Nghiên cứu “Neuroendocrine Causes of Amenorrhea-An Update” (2015), công bố trên Endocrinology and Metabolism Clinics of North America, đã tổng quan các nguyên nhân nội tiết – thần kinh gây vô kinh thứ phát ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.

Theo đó, vô kinh thứ phát ảnh hưởng khoảng 3-4% phụ nữ trong nhóm tuổi này, và hơn 50% trường hợp bắt nguồn từ rối loạn chức năng trục dưới đồi – tuyến yên – buồng trứng. Nguyên nhân thường liên quan đến stress tâm lý, sụt cân hoặc luyện tập quá mức, dẫn đến ức chế GnRH (Gonadotropin-Releasing Hormone) và làm gián đoạn chu kỳ kinh nguyệt.

Căng thẳng tâm lý kéo dài

Stress mạn tính làm tăng hormone cortisol, từ đó ức chế quá trình phóng thích GnRH tại vùng dưới đồi. Khi GnRH giảm, toàn bộ chuỗi hormone sinh sản bị gián đoạn, dẫn đến mất kinh nguyệt.

Nghiên cứu “Bloody stressed! A systematic review of the associations between adulthood psychological stress and menstrual cycle irregularity” (2024) được công bố trên Frontiers in Global Women’s Health, phân tích 41 nghiên cứu với tổng cộng khoảng 39.756 phụ nữ trưởng thành, kết quả cho thấy 88,5% nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa giữa stress tâm lý cao và rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, đặc biệt là kinh nguyệt không đều và bất thường về lượng máu kinh. Điều này nhấn mạnh stress tâm lý là một yếu tố nguy cơ quan trọng của rối loạn kinh nguyệt.

Tình trạng sụt cân đột ngột hay rối loạn hành vi ăn uống

Giảm cân quá nhanh, ăn kiêng khắc nghiệt hoặc mắc các rối loạn như anorexia nervosa khiến cơ thể thiếu năng lượng để duy trì chức năng sinh sản. Lúc này, cơ thể ưu tiên duy trì sự sống hơn là sinh sản, dẫn đến mất kinh. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận chỉ cần lượng mỡ cơ thể giảm dưới 17%, chu kỳ kinh nguyệt đã có thể bị ảnh hưởng.

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS)

PCOS là bệnh lý nội tiết phổ biến ở phụ nữ độ tuổi sinh sản. Tình trạng này làm rối loạn phóng noãn, tăng androgen, gây mất kinh hoặc kinh thưa kéo dài và là nguyên nhân hàng đầu gây vô sinh do rối loạn rụng trứng.

Giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh sớm

Sau tuổi 40, chức năng buồng trứng suy giảm tự nhiên, estrogen giảm dần khiến chu kỳ không còn đều đặn. Nếu tình trạng này xảy ra trước 40 tuổi, được gọi là mãn kinh sớm và thường đi kèm mất kinh nguyệt kéo dài.

Mất kinh thường đi kèm với những triệu chứng nào?

Mất kinh thường là biểu hiện của rối loạn nội tiết bên trong cơ thể và có thể đi kèm nhiều triệu chứng toàn thân. Ngoài việc không xuất hiện kinh nguyệt, phụ nữ có thể gặp các dấu hiệu sau:

• Giảm ham muốn tình dục: Suy giảm hoặc mất cân bằng estrogen gây khô âm đạo, giảm khoái cảm và ảnh hưởng đời sống tình dục.
• Rụng tóc nhiều, tóc mỏng yếu: Rối loạn hormone làm gián đoạn chu kỳ phát triển của tóc, thường gặp ở phụ nữ mất kinh do rối loạn nội tiết hoặc PCOS.
• Da dầu, nổi mụn: Tăng androgen kích thích tuyến bã nhờn, gây mụn vùng cằm, quai hàm, lưng và ngực.
• Tăng cân, tích mỡ bụng: Mất cân bằng nội tiết làm giảm chuyển hóa, khiến cơ thể dễ tăng cân và khó kiểm soát cân nặng.
• Mệt mỏi, giảm tập trung: Estrogen suy giảm ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, gây uể oải và kém tập trung.
• Rối loạn giấc ngủ, dễ cáu gắt: Hormone dao động làm thay đổi cảm xúc và chất lượng giấc ngủ.
• Khô da, da kém đàn hồi: Giảm estrogen làm da giảm giữ ẩm, nhanh lão hóa và kém sức sống.

Việc xuất hiện đồng thời nhiều triệu chứng trên cùng tình trạng mất kinh cho thấy hệ nội tiết đang rối loạn và cần được theo dõi, can thiệp sớm để hạn chế ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và khả năng sinh sản.

Cách bảo vệ chu kỳ kinh nguyệt luôn ổn định

Để duy trì chu kỳ kinh nguyệt đều đặn và hạn chế rối loạn, phụ nữ cần chủ động chăm sóc sức khỏe toàn diện, đặc biệt là hệ nội tiết. Những biện pháp thiết yếu bao gồm:

• Duy trì lối sống khoa học, ngủ đủ giấc: Ngủ 7–8 giờ mỗi đêm giúp ổn định trục não bộ – tuyến yên – buồng trứng và điều hòa hormone sinh dục.
• Kiểm soát căng thẳng kéo dài: Stress làm tăng cortisol, có thể ức chế hoạt động nội tiết sinh sản; thư giãn tinh thần, yoga hoặc thiền giúp giảm nguy cơ rối loạn kinh nguyệt.
• Ăn uống cân đối, tránh ăn kiêng cực đoan: Cung cấp đủ chất béo tốt, protein và vi chất cần thiết để duy trì cân bằng hormone.
• Vận động thể chất điều độ: Tập luyện vừa phải hỗ trợ chức năng buồng trứng; tránh luyện tập cường độ cao kéo dài gây ức chế rụng trứng.
• Chủ động chăm sóc và hỗ trợ nội tiết từ sớm: Giúp cơ thể duy trì khả năng tự điều hòa hormone, góp phần ổn định chu kỳ kinh nguyệt lâu dài.
• Thăm khám phụ khoa và nội tiết định kỳ: Giúp phát hiện sớm rối loạn hoặc bệnh lý tiềm ẩn để can thiệp kịp thời.

Việc kết hợp các biện pháp trên góp phần bảo vệ chu kỳ kinh nguyệt, nâng cao sức khỏe sinh sản và chất lượng cuộc sống của phụ nữ.

Mất kinh nguyệt có nguy hiểm không? Khi nào cần đi khám?

Mất kinh nguyệt không phải lúc nào cũng nguy hiểm, tuy nhiên nếu kéo dài hoặc kèm theo các biểu hiện bất thường, tình trạng này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe phụ nữ. Một vài vấn đề đáng chú ý bao gồm:

• Dấu hiệu rối loạn nội tiết kéo dài: Mất kinh thường phản ánh sự mất cân bằng hormone sinh dục nữ, đặc biệt là estrogen, có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan nếu không được can thiệp.
• Tăng nguy cơ loãng xương sớm: Sự suy giảm estrogen do mất kinh kéo dài làm giảm mật độ xương, gia tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương, kể cả ở phụ nữ trẻ.
• Ảnh hưởng đến khả năng sinh sản: Mất kinh thường đi kèm rối loạn rụng trứng, làm suy giảm khả năng mang thai và có nguy cơ gây vô sinh nếu không được can thiệp kịp thời.
• Liên quan đến bệnh lý tiềm ẩn: Các bệnh như hội chứng buồng trứng đa nang, rối loạn tuyến giáp, u tuyến yên hoặc mãn kinh sớm có thể là nguyên nhân gây mất kinh và cần được phát hiện sớm.

Phụ nữ nên chủ động thăm khám chuyên khoa trong các trường hợp sau:

• Tình trạng vô kinh kéo dài ít nhất 3 tháng liên tiếp
• Mất kinh kèm theo rụng tóc nhiều
• Cân nặng tăng nhanh bất thường, không xác định được nguyên nhân
• Đau bụng dưới kéo dài
• Tiết sữa bất thường (không liên quan đến thai kỳ hay cho con bú)
• Mệt mỏi kéo dài
• Giảm ham muốn tình dục

Việc thăm khám sớm giúp xác định chính xác nguyên nhân gây mất kinh nguyệt và có hướng điều chỉnh phù hợp, góp phần bảo vệ sức khỏe nội tiết và sinh sản lâu dài.

Mất kinh là dấu hiệu quan trọng cho thấy sự rối loạn của hệ nội tiết và sức khỏe sinh sản nữ giới. Hiểu rõ nguyên nhân, theo dõi triệu chứng và chủ động chăm sóc – trẻ hoá nội tiết giúp duy trì chu kỳ kinh nguyệt ổn định. Khi mất kinh kéo dài hoặc kèm biểu hiện bất thường, phụ nữ nên đi khám sớm để được tư vấn và can thiệp kịp thời.

Tài liệu tham khảo:

• Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD) 
• ‘’Bloody stressed! A systematic review of the associations between adulthood psychological stress and menstrual cycle irregularity’’
• “Neuroendocrine Causes of Amenorrhea—An Update”