Ketamine điều trị đau nửa đầu: Phác đồ điều trị, liều dùng và đánh giá từ bệnh nhân

Đau nửa đầu (migraines) – đặc trưng bởi những cơn đau đầu dữ dội, cảm giác nhạy cảm với ánh sáng hoặc âm thanh, thậm chí buồn nôn hoặc nôn – khiến nhiều người phải vật lộn với những triệu chứng này hàng tuần, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các hoạt động thường ngày. Khi khoa học về đau nửa đầu phát triển, các bác sĩ và nhà nghiên cứu bắt đầu tìm kiếm các phương pháp điều trị mới để xử lý những trường hợp khó trị này. Một trong những lựa chọn đầy tiềm năng nổi lên trong khoảng một thập kỷ trở lại đây chính là ketamine. 

Ketamine mang lại hiệu quả đầy hứa hẹn trong việc giảm đau nửa đầu bằng cách tác động vào các thụ thể NMDA và phá vỡ chu kỳ đau. Thuốc được dùng bằng cách truyền (infusion) ở liều dưới mức gây mê (sub-anesthetic doses), mang lại lợi ích đáng kể cho những bệnh nhân mắc chứng đau nửa đầu kháng trị (treatment-resistant migraines – đau nửa đầu không đáp ứng đầy đủ với các phương pháp thông thường). Tuy nhiên, giám sát y khoa thích hợp là rất quan trọng để giảm thiểu các tác dụng phụ.

Ketamine là gì?

Ketamine là thuốc gây mê thuộc nhóm phân ly (dissociative anesthetic), được tổng hợp lần đầu tiên vào những năm 1960. Về mặt lâm sàng, ketamine được biết đến nhiều trong vai trò thuốc gây mê khởi đầu (induction agent) cho các phẫu thuật và được sử dụng phổ biến trong y học cấp cứu nhờ vào tác dụng nhanh và tương đối an toàn, đặc biệt là nguy cơ thấp đối với suy hô hấp (respiratory depression). Khác với nhiều loại thuốc gây mê khác, ketamine có thể bảo tồn các phản xạ đường thở và kích thích nhịp tim, điều đặc biệt hữu ích trong chăm sóc chấn thương.

Trong thực tế, hồ sơ dược lý (pharmacological profile) của ketamine vượt xa vai trò thuốc mê thông thường. Khi dùng ở liều thấp dưới mức gây mê (sub-anesthetic doses), ketamine tác động lên một số thụ thể cụ thể trong não gọi là thụ thể N-methyl-D-aspartate (NMDA receptors). Những thụ thể này đóng vai trò then chốt trong điều hòa sự truyền dẫn và cảm nhận cơn đau. Bằng cách phong bế một phần các thụ thể NMDA, ketamine có thể phá vỡ các đường dẫn truyền tín hiệu đau, vốn thường bị kích hoạt quá mức trong các bệnh lý như đau nửa đầu mạn tính.

Một số bệnh nhân được điều trị ketamine báo cáo cảm giác như đang ở “bên ngoài” cơ thể (hiệu ứng phân ly – dissociative effect), nhưng các tác dụng phụ này hoàn toàn có thể kiểm soát và giảm thiểu khi có sự giám sát y khoa chặt chẽ. Các liều ketamine dưới mức gây mê cũng có khả năng điều chỉnh lại cách não xử lý các tín hiệu đau tái phát trong dài hạn.

Với cơ chế tác dụng độc đáo này, ketamine trở thành một chủ đề được quan tâm lớn trong lĩnh vực thần kinh học và điều trị đau, đặc biệt là đối với những người bị đau nửa đầu kháng trị, vốn không đáp ứng đầy đủ với các phương pháp thông thường. Việc sử dụng ketamine truyền tĩnh mạch (ketamine infusions) ngoài hướng dẫn thông thường (off-label use) trong điều trị đau nửa đầu tận dụng khả năng điều chỉnh các đường dẫn truyền đau bị rối loạn và thiết lập lại mức độ nhạy cảm của não bộ với các yếu tố kích hoạt (triggers).

Lí do Ketamine được sử dụng để điều trị đau nửa đầu

Cơ sở lý luận cho việc dùng ketamine trong điều trị đau nửa đầu dựa trên ý tưởng rằng một số đường dẫn truyền đau ở bệnh nhân đau nửa đầu mạn tính về cơ bản đã bị “khóa” trong trạng thái quá nhạy cảm (hypersensitivity). Các thuốc điều trị đau nửa đầu truyền thống như NSAIDs (thuốc chống viêm không steroid), các thuốc triptans tiên tiến hơn hoặc các thuốc ức chế CGRP (calcitonin gene-related peptide inhibitors) đôi khi mất hiệu lực nếu các đường thần kinh liên tục củng cố tín hiệu đau. Việc ketamine phong bế mạnh mẽ các thụ thể NMDA tạo cơ hội để gián đoạn chu kỳ bệnh lý này.

Phác đồ truyền Ketamine trong điều trị đau nửa đầu

Các phòng khám và viện nghiên cứu khác nhau có thể áp dụng những phác đồ khác biệt trong việc sử dụng ketamine điều trị đau nửa đầu. Tuy nhiên, một số nguyên tắc chung sau đây hướng dẫn các liệu pháp điều trị này.

Phác đồ truyền Ketamine tiêu chuẩn

Đối với đa số người trưởng thành, liều khởi đầu thông thường của ketamine để kiểm soát đau nửa đầu (migraine) nằm trong khoảng 0,1 đến 0,5 mg trên mỗi kg cân nặng (mg/kg). Thuốc được truyền tĩnh mạch (intravenously – IV) trong khoảng thời gian từ 1 đến 4 giờ, tùy thuộc vào khả năng dung nạp và mức độ phức tạp trong tiền sử đau nửa đầu của bệnh nhân. Liều truyền đầu tiên thường được dùng một cách thận trọng, giúp nhân viên y tế đánh giá các tác dụng phụ cấp tính như chóng mặt, buồn nôn hoặc mất định hướng (disorientation).

Sau đó, liều dùng có thể tăng dần trong cùng một lần truyền hoặc giữa các lần truyền khác nhau, với điều kiện là bệnh nhân chưa giảm đau đủ và vẫn chịu được mức liều cao hơn mà không gặp tác dụng phụ không thể dung nạp. Các lần truyền ketamine thường được thực hiện trong môi trường yên tĩnh, có sự giám sát chặt chẽ. Không gian điều trị thường được thiết kế yên bình để giảm thiểu các tác nhân kích thích như ánh sáng mạnh hay tiếng động lớn, vốn là những yếu tố thường gây khó chịu đặc biệt với người bị đau nửa đầu.

Thời gian và tần suất các lần truyền thuốc

Theo thực hành thông thường, bệnh nhân có thể trải qua liệu trình khởi đầu gồm 3 đến 5 lần truyền ketamine trong vòng một tuần. Giai đoạn điều trị tích cực ban đầu này nhằm phá vỡ chu kỳ đau nửa đầu. Các chuyên gia lâm sàng tin rằng việc truyền thuốc nhiều lần trong thời gian ngắn có thể giúp thiết lập mức cơ sở mới cho các đường dẫn truyền đau. Lý do là việc dùng ketamine liên tiếp sẽ “dạy” hệ thần kinh trung ương loại bỏ tín hiệu đau dai dẳng vốn đã hình thành.

Sau giai đoạn khởi đầu này, các lần truyền thuốc duy trì có thể được sắp xếp với tần suất thấp hơn, có thể mỗi tháng một lần hoặc vài tuần một lần, tùy vào đáp ứng của từng bệnh nhân. Một số người nhận thấy chỉ một liệu trình điều trị đã đủ để họ không đau trong vài tháng, trong khi những người khác cần các lần truyền bổ sung (booster infusions) định kỳ để duy trì hiệu quả.

Điều chỉnh liều dùng và các cân nhắc

Trên thực tế, quyết định về liều lượng và tần suất là rất cá nhân. Những người bị đau nửa đầu hiểu rõ rằng không phải cơn đau nào cũng giống nhau, và tương tự, đáp ứng với ketamine cũng khác nhau giữa các bệnh nhân. Các bác sĩ sẽ liên tục đánh giá các chỉ số như huyết áp, nhịp tim, mức độ đau do bệnh nhân báo cáo và bất kỳ tác dụng phụ nào để xác định việc tăng hay giảm tốc độ truyền thuốc. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể kết hợp các liệu pháp khác như truyền magiê (magnesium infusions) hoặc phong bế thần kinh (nerve blocks) cùng với ketamine để tận dụng các cơ chế giảm đau bổ sung.

Điều quan trọng cần lưu ý là ketamine lý tưởng nhất nên là một phần của kế hoạch quản lý đau nửa đầu toàn diện. Các thay đổi lối sống như cải thiện giấc ngủ, kỹ thuật giảm stress, can thiệp dinh dưỡng thường làm tăng thêm hiệu quả mà ketamine mang lại. Mặc dù ketamine có thể phá vỡ chu kỳ đau, các yếu tố lối sống dai dẳng nếu không được xử lý vẫn có thể ảnh hưởng đến hiệu quả lâu dài.

Liều ketamine trong giảm đau nửa đầu cấp tính

Trong thực hành y khoa, điều trị giảm đau nửa đầu cấp tính thường sử dụng thuốc nhóm triptan, NSAIDs hoặc thậm chí thuốc giảm đau gây nghiện (narcotics) trong các trường hợp nặng. Tuy nhiên, khi các chiến lược này thất bại, bác sĩ có thể sử dụng truyền ketamine liều thấp để giảm đau ngay lập tức.

Liều tiêu chuẩn

Liều thường được sử dụng để giảm đau nửa đầu cấp tính là 0,5 mg/kg truyền tĩnh mạch trong khoảng một giờ. Ở liều này, nhiều bệnh nhân ghi nhận sự giảm nhanh cường độ cơn đau nửa đầu. Trong nhiều trường hợp, mức độ đau có thể giảm từ mức 8–9 xuống còn 3–4 trên thang điểm đau 10. Không phải tất cả mọi người đều giảm đau ấn tượng như vậy, nhưng dữ liệu tổng hợp cho thấy phần lớn bệnh nhân có đáp ứng tốt với ketamine.

Liều ketamine thấp để dự phòng đau nửa đầu

Đối với những người muốn ngăn ngừa cơn đau nửa đầu, thay vì điều trị cơn cấp tính, bác sĩ đôi khi dùng các liều thấp hơn, khoảng 0,2–0,3 mg/kg IV. Lý do là các liều thấp dưới mức gây mê này khi dùng định kỳ có thể ổn định ngưỡng chịu đau của não mà không gây hiệu ứng phân ly mạnh như ở các liều cao hơn. Các liều dự phòng này thường được truyền 2 tuần hoặc hàng tháng, tùy theo mức độ nghiêm trọng và tần suất đau nửa đầu.

Phương pháp dự phòng này vẫn đang được nghiên cứu trong nhiều thử nghiệm lâm sàng. Tuy nhiên, các báo cáo sơ bộ và kinh nghiệm lâm sàng bước đầu đủ khích lệ để nhiều trung tâm điều trị đau và thần kinh đưa ketamine vào như một phần quan trọng trong liệu trình phòng ngừa đau nửa đầu.

Những lưu ý khi dùng ketamine đường uống và đường xịt mũi

Mặc dù truyền tĩnh mạch là tiêu chuẩn vàng trong giảm đau nửa đầu hiện nay, ketamine vẫn có thể được dùng bằng các con đường khác:

• Ketamine đường uống: ít phổ biến do sự hấp thu thấp và không ổn định qua đường tiêu hóa. Khi kê toa, liều dùng thường từ 0,5–1 mg/kg, đòi hỏi theo dõi chặt chẽ do khác biệt lớn về dược động học (pharmacokinetics) giữa các bệnh nhân. 
• Ketamine xịt mũi (Intranasal ketamine): thường được sử dụng trong chăm sóc cấp tính hoặc tại nhà với các liều từ 28–84 mg mỗi lần xịt, tùy vào nồng độ của sản phẩm cụ thể. Phương pháp này hấp dẫn vì tính đơn giản và tác dụng nhanh, nhưng khó kiểm soát liều chính xác hơn.

Bất kể đường dùng nào, hướng dẫn chuyên môn là rất quan trọng vì ketamine có thể gây hiệu ứng tâm thần đáng kể nếu dùng không đúng cách, và đáp ứng ở mỗi người cũng rất khác biệt.

Độ an toàn của Ketamine trong điều trị đau nửa đầu

Như bất kỳ loại thuốc nào khác, ketamine cũng có những nguy cơ riêng cần được cân nhắc cẩn thận so với lợi ích mà thuốc mang lại. Mức độ an toàn của liệu pháp truyền ketamine ở liều dưới mức gây mê (sub-anesthetic ketamine infusions) đã được nghiên cứu trong những môi trường y tế kiểm soát chặt chẽ, áp dụng cho cả các tình trạng bệnh lý tâm thần và đau mạn tính. Khi dùng ngắn hạn, ketamine thường được đánh giá là có hồ sơ an toàn tương đối tốt, đặc biệt khi được thực hiện bởi các chuyên gia được đào tạo kỹ càng và hiểu rõ đặc tính của thuốc.

Các tác dụng phụ thường gặp

Bệnh nhân thường mô tả cảm giác nhẹ nhàng hoặc như đang “lơ lửng” (floating) trong quá trình truyền thuốc, đôi khi chuyển thành cảm giác phân ly nhẹ (mild dissociation), tức cảm giác tách rời khỏi thực tại hoặc môi trường xung quanh. Một số người thấy trải nghiệm này thú vị hoặc thậm chí dễ chịu, nhưng số khác lại có thể cảm thấy không thoải mái.

Ngoài cảm giác phân ly, một số bệnh nhân còn ghi nhận các triệu chứng như:

• Chóng mặt
• Tăng huyết áp hoặc nhịp tim thoáng qua 
• Cảm giác hưng phấn hoặc ngược lại, cảm giác lo âu 
• Đau đầu hoặc lẫn nhẹ sau khi truyền thuốc

Khi sử dụng liều dưới mức gây mê (là mức liều thông thường được dùng trong điều trị đau nửa đầu), những tác dụng phụ này thường biến mất nhanh sau khi kết thúc truyền thuốc, thường chỉ trong vòng một đến hai giờ.

Tuy nhiên, các vấn đề về an toàn lâu dài vẫn cần được chú ý. Việc sử dụng kéo dài hoặc lặp lại nhiều lần ketamine liều cao trong bối cảnh lạm dụng (dùng để giải trí – recreational settings) từng được báo cáo liên quan đến các vấn đề như độc tính trên bàng quang (bladder toxicity) và khả năng suy giảm nhận thức (cognitive deficits). Mặc dù các liều ketamine dùng để điều trị đau nửa đầu thấp hơn nhiều so với các liều dùng để giải trí hoặc gây mê, cả bệnh nhân lẫn bác sĩ vẫn nên cảnh giác với những thay đổi bất lợi tiềm tàng.

Giảm thiểu rủi ro trong quá trình điều trị

Hầu hết các trung tâm truyền ketamine đều tuân thủ những hướng dẫn nghiêm ngặt nhằm giảm thiểu tối đa các nguy cơ liên quan:

• Khám sàng lọc trước điều trị: Bệnh nhân cần được đánh giá kỹ lưỡng về tình trạng sức khỏe, bao gồm kiểm tra tim mạch, huyết áp và tiền sử tâm lý trước khi bắt đầu liệu pháp ketamine. Điều này nhằm đảm bảo bệnh nhân là đối tượng phù hợp với liệu pháp. 
• Theo dõi chặt chẽ trong quá trình truyền thuốc : Nhân viên y tế sẽ thường xuyên đo các dấu hiệu sinh tồn và đánh giá mức độ thoải mái của bệnh nhân. Nếu có bất kỳ tác dụng phụ rõ rệt nào, tốc độ truyền thuốc sẽ được điều chỉnh kịp thời. 
• Quan sát sau khi truyền thuốc : Sau khi truyền ketamine, bệnh nhân thường được yêu cầu ở lại phòng khám ít nhất từ 30 phút đến một giờ để đảm bảo rằng tình trạng sức khỏe đã ổn định và đủ an toàn để về nhà. 
• Quản lý tác dụng phụ : Các thuốc chống nôn để kiểm soát buồn nôn hoặc các thuốc an thần nhẹ để giảm lo âu hoặc kích động có thể được sử dụng khi cần thiết. Một số phòng khám còn truyền thêm dịch truyền tĩnh mạch song song với ketamine.
  

Khi tất cả các biện pháp phòng ngừa này được thực hiện đầy đủ, đa số bệnh nhân đều cảm thấy thoải mái và dung nạp tốt các lần truyền ketamine. Tuy nhiên, điều quan trọng là bệnh nhân cần trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị về cả những lợi ích dự kiến lẫn các tác dụng phụ có thể xảy ra. Bệnh nhân khi thấy các tác dụng phụ tăng lên hoặc xuất hiện bất kỳ triệu chứng đáng lo ngại nào cần báo ngay cho bác sĩ điều trị.

Việc ketamine ngày càng được chú ý trong điều trị đau nửa đầu không đơn thuần chỉ là xu hướng; điều này được củng cố bởi ngày càng nhiều bằng chứng khoa học và kinh nghiệm thực tế từ bệnh nhân, cho thấy cơ chế tác động độc đáo của ketamine có thể mang đến hiệu quả giảm đau rõ rệt cho những người mắc chứng đau nửa đầu kháng trị. Thông qua tác động vào các thụ thể NMDA (NMDA receptors) vốn chịu trách nhiệm cho một số vòng lặp đau dai dẳng nhất của não bộ, ketamine thường thành công ở những trường hợp mà các liệu pháp khác đã thất bại. Cụ thể hơn, các liệu trình truyền ketamine liều thấp (low-dose ketamine infusions), được thực hiện theo một lịch trình cụ thể, dường như mang đến hy vọng giảm đáng kể cả cường độ và tần suất các cơn đau nửa đầu, ít nhất là ở một số nhóm bệnh nhân nhất định.

Tuy nhiên, điều quan trọng là liệu pháp này không phù hợp với tất cả mọi người. Liều lượng lý tưởng, tốc độ truyền, và tần suất điều trị ketamine có thể rất khác nhau, tùy thuộc vào tiền sử bệnh, các loại thuốc đang sử dụng và khả năng dung nạp của từng bệnh nhân. Các phác đồ thường khởi đầu bằng liều thấp, thận trọng, sau đó tăng dần nếu người bệnh cần kiểm soát cơn đau hiệu quả hơn. Cùng với các liệu trình truyền ketamine, nhiều bác sĩ còn kết hợp các liệu pháp điều trị đau nửa đầu khác, cả về mặt dược lý (như bổ sung magie hoặc phong bế thần kinh – nerve blocks) lẫn các giải pháp lối sống (như cải thiện vệ sinh giấc ngủ và quản lý căng thẳng).

Đối với những bệnh nhân dường như đã hết lựa chọn điều trị đau nửa đầu, ketamine mở ra một hướng đi mới đầy quan trọng, có thể giúp họ khôi phục lại một cuộc sống tương đối bình thường. Tuy nhiên, việc trao đổi cởi mở với các chuyên gia y tế, kết hợp với cách tiếp cận toàn diện về sức khỏe, vẫn luôn là nền tảng để kiểm soát đau nửa đầu thành công. Với các nghiên cứu đang tiếp diễn và việc lựa chọn bệnh nhân cẩn thận, ketamine hoàn toàn có thể trở thành một phương pháp chính thức, mang lại sự giảm nhẹ rất cần thiết cho những người đang bị đau nửa đầu hành hạ.

Dịch từ: https://driphydration.com/