Sa sút trí tuệ và những ảnh hưởng âm thầm từ hệ nội tiết

Sa sút trí tuệ là tình trạng suy giảm trí nhớ và chức năng nhận thức, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống, có liên quan đến mất cân bằng nội tiết trong cơ thể. Hiểu rõ nguyên nhân và vai trò đặc biệt của nội tiết tố đối với sa sút trí tuệ giúp bạn chủ động phòng ngừa và can thiệp sớm căn bệnh này.

Sa sút trí tuệ là gì ?

Sa sút trí tuệ là một hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi sự suy giảm tiến triển của trí nhớ, tư duy, hành vi và khả năng thực hiện các hoạt động hàng ngày. Đây không phải là một bệnh đơn lẻ mà là hậu quả của nhiều bệnh lý thần kinh khác nhau, phổ biến nhất là Alzheimer. 

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2023), có khoảng 55 triệu người trên toàn cầu đang sống chung với tình trạng này, và mỗi năm có thêm gần 10 triệu ca mới. Điều này cho thấy mức độ phổ biến và tác động lớn đến sức khỏe cộng đồng. 

Nghiên cứu “Estimation of the global prevalence of dementia in 2019 and forecasted prevalence in 2050: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2019” (The Lancet Public Health , 2022) dự báo rằng: số người mắc sa sút trí tuệ trên toàn cầu có thể tăng từ 57,4 triệu năm 2019 lên 152,8 triệu vào năm 2050, tức gần gấp 3 lần. 

Kết quả nghiên cứu trên cho thấy cho thấy: sa sút trí tuệ đang gia tăng nhanh trên toàn cầu và sẽ trở thành gánh nặng y tế nghiêm trọng trong tương lai, đặc biệt do già hóa dân số và lối sống thiếu lành mạnh.

Suy giảm trí nhớ có phải sa sút trí tuệ không?

Thực tế, không phải mọi sự quên lãng đều là bệnh lý. Sự suy giảm trí nhớ sinh lý theo tuổi là bình thường, nhưng khi ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày thì cần chú ý.

Phân biệt lão hóa và bệnh lý

• Lão hóa bình thường: quên tạm thời nhưng nhớ lại sau đó
• Sa sút trí tuệ: quên dai dẳng, lặp lại câu hỏi, mất định hướng

Một nghiên cứu với tiêu đề “Progression of Mild Cognitive Impairment to Dementia in Clinic- vs Community-Based Cohorts” (2009) cho thấy chỉ khoảng 10 – 15% người mắc suy giảm nhận thức nhẹ tiến triển thành sa sút trí tuệ mỗi năm. Điều này cho thấy nhiều trường hợp chỉ là suy giảm nhẹ và chưa đáng lo ngại.

Tại sao nội tiết tố lại là “chìa khóa” của trí nhớ?

Nội tiết tố có vai trò điều hòa nhiều hoạt động của cơ thể, trong đó có chức năng não bộ. Khi nồng độ hormone thay đổi, đặc biệt theo tuổi tác, khả năng ghi nhớ và tập trung cũng có thể bị ảnh hưởng rõ rệt. Đây là yếu tố quan trọng nhưng thường chưa được chú ý đúng mức khi nói đến suy giảm trí nhớ. 

Vai trò của estrogen và testosterone

Estrogen giúp bảo vệ tế bào thần kinh, tăng cường kết nối synapse và hỗ trợ trí nhớ. Testosterone cũng góp phần duy trì chức năng nhận thức ở nam giới. Nghiên cứu “The healthy cell bias of estrogen action: mitochondrial bioenergetics and neurological implications” (PubMed, 2008) cho thấy: estrogen có vai trò cải thiện chuyển hóa năng lượng của não và hỗ trợ hoạt động của tế bào thần kinh, từ đó góp phần bảo vệ chức năng nhận thức khi lão hóa 

Cortisol và stress

Cortisol – hormone stress – khi tăng cao kéo dài sẽ gây tổn thương vùng hippocampus, nơi chịu trách nhiệm ghi nhớ. Người có mức cortisol cao mạn tính có thể giảm tới 14% thể tích hippocampus, ảnh hưởng trực tiếp đến trí nhớ dài hạn (theo nghiên cứu“Cortisol Levels During Human Aging Predict Hippocampal Atrophy and Memory Deficits” – 1998).

Tuyến giáp và chuyển hóa não

Rối loạn hormone tuyến giáp (suy giáp hoặc cường giáp) có thể gây ra các triệu chứng giống sa sút trí tuệ, bao gồm giảm tập trung và chậm xử lý thông tin. Vì vậy, nội tiết tố nên được quan tâm ngay từ giai đoạn dự phòng và khám sàng lọc sớm của sa sút trí tuệ, bởi sự mất cân bằng hormone có thể âm thầm ảnh hưởng đến trí nhớ và chức năng não bộ trong nhiều năm trước khi triệu chứng biểu hiện rõ rệt.

Những dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ cần chú ý 

Sa sút trí tuệ không xuất hiện đột ngột mà thường khởi phát âm thầm qua những thay đổi nhỏ trong trí nhớ, hành vi và khả năng tư duy, khiến nhiều người dễ bỏ sót trong giai đoạn đầu. Các dấu hiệu sa sút trí tuệ thường gặp bạn cần biết:

• Suy giảm trí nhớ ngắn hạn (quên sự kiện vừa xảy ra)
• Khó khăn trong giao tiếp, tìm từ phù hợp
• Khó nhận biết thời gian và không gian xung quanh 
• Thay đổi tính cách hoặc hành vi bất thường rõ rệt 
• Giảm khả năng nhận định và xử lý tình huống 

Theo nghiên cứu “Prevalence and determinants of undetected dementia in the community: a systematic review and a meta-analysis” (PMC, 2017) thì có khoảng 61,7% người mắc sa sút trí tuệ không được phát hiện, cho thấy các dấu hiệu rất dễ bị bỏ sót và tình trạng chẩn đoán muộn là phổ biến trong cộng đồng. 

Sa sút trí tuệ thường gặp ở những đối tượng nào?

Sa sút trí tuệ không chỉ xảy ra ở một nhóm người cụ thể mà có thể liên quan đến nhiều yếu tố như tuổi tác, bệnh lý nền, lối sống và cả sự thay đổi nội tiết tố theo thời gian. 

• Người cao tuổi (trên 65 tuổi): là nhóm cần đặc biệt lưu ý. Theo World Health Organization, tuổi càng cao thì nguy cơ sa sút trí tuệ càng tăng do sự suy giảm tự nhiên của não bộ.
• Người có tiền sử gia đình mắc sa sút trí tuệ: Nếu trong gia đình có người từng mắc bệnh, nguy cơ có thể cao hơn do yếu tố di truyền.
• Người mắc bệnh tim mạch hoặc chuyển hóa: Các bệnh như tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao có thể ảnh hưởng đến mạch máu não và làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức.
• Người có lối sống ít vận động, chế độ ăn uống không lành mạnh: Thiếu vận động và ăn uống kém cân bằng có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe não bộ về lâu dài.
• Người thường xuyên căng thẳng, trầm cảm hoặc thiếu ngủ kéo dài: Tình trạng này ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ và tập trung, nếu kéo dài có thể làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức.
• Người từng bị chấn thương vùng đầu: Các chấn thương não, đặc biệt là lặp lại nhiều lần, có thể làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ sau này.
• Người có rối loạn nội tiết tố: Sự suy giảm estrogen, testosterone hoặc mất cân bằng hormone theo tuổi tác có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung và làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức về lâu dài. 

Giải pháp chủ động: “Chăm sóc não” mà ai cũng cần biết

Chăm sóc não bộ và duy trì cân bằng nội tiết tố từ sớm giúp hỗ trợ trí nhớ, tăng khả năng tập trung và giảm nguy cơ sa sút trí tuệ theo thời gian. Những thói quen đơn giản sau nên được duy trì hàng ngày để giúp giảm nguy cơ mắc sa sút trí tuệ: 

• Theo dõi và cân bằng nội tiết tố: Duy trì hormone ổn định giúp hỗ trợ trí nhớ, giấc ngủ và chức năng não bộ, từ đó góp phần giảm nguy cơ suy giảm nhận thức theo tuổi tác. 

• Duy trì hoạt động thể chất đều đặn: Tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần giúp tăng lưu thông máu lên não và hỗ trợ chức năng ghi nhớ.
• Ăn uống cân bằng, tốt cho não: Ưu tiên rau xanh, trái cây, cá và các loại hạt; hạn chế đồ ăn nhiều đường, muối và chất béo xấu.
• Giữ cho não luôn hoạt động: Đọc sách, học kỹ năng mới hoặc chơi các trò rèn luyện trí nhớ giúp duy trì khả năng tư duy.
• Ngủ đủ và đúng giờ: Giấc ngủ chất lượng giúp não bộ phục hồi và củng cố trí nhớ.
• Quản lý căng thẳng: Thực hành thư giãn như hít thở sâu, thiền hoặc tham gia các hoạt động giải trí lành mạnh.
• Kiểm soát bệnh lý nền: Theo dõi và điều trị tốt các bệnh như tăng huyết áp, tiểu đường để giảm ảnh hưởng đến não.
• Duy trì kết nối xã hội: Giao tiếp với gia đình, bạn bè giúp cải thiện tinh thần và giảm nguy cơ suy giảm nhận thức.

Khi nào nên đi khám để tầm soát sa sút trí tuệ? 

Việc đi khám sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ giúp phát hiện kịp thời và tăng hiệu quả can thiệp. Nhiều trường hợp sa sút trí tuệ tiến triển chậm và khó nhận biết ở giai đoạn đầu, vì vậy chủ động tầm soát là điều cần thiết, đặc biệt với nhóm có nguy cơ cao. 

• Xuất hiện tình trạng quên lặp lại, ảnh hưởng sinh hoạt: Ví dụ quên các việc vừa xảy ra, hỏi lại nhiều lần hoặc bỏ sót công việc quen thuộc.
• Khó khăn trong giao tiếp hoặc diễn đạt: Thường xuyên quên từ, nói ngắt quãng hoặc khó hiểu khi trò chuyện.
• Mất định hướng về thời gian và địa điểm: Nhầm lẫn ngày tháng, đi lạc ở nơi quen thuộc.
• Thay đổi tính cách hoặc hành vi rõ rệt: Dễ cáu gắt, thu mình hoặc có hành vi khác thường so với trước.
• Giảm khả năng phán đoán: Đưa ra quyết định thiếu hợp lý trong sinh hoạt hoặc tài chính.
• Có yếu tố nguy cơ cao: Người trên 65 tuổi, có bệnh nền như tăng huyết áp, tiểu đường hoặc tiền sử gia đình mắc sa sút trí tuệ nên kiểm tra định kỳ theo khuyến nghị của World Health Organization (WHO).

Sa sút trí tuệ không đơn thuần là hệ quả của tuổi tác mà là tình trạng có thể được dự phòng, sàng lọc sớm và hỗ trợ kiểm soát hiệu quả nếu hiểu đúng các yếu tố nguy cơ, đặc biệt là vai trò của nội tiết tố đối với chức năng não bộ. Việc theo dõi sức khỏe hormone, duy trì lối sống khoa học và chăm sóc não bộ từ sớm được xem là giải pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ suy giảm nhận thức khi lớn tuổi.

Chăm sóc sức khoẻ từ sớm giúp kéo dài thời gian lão hóa và dự phòng các bệnh lý tuổi già như sa sút trí tuệ. Tại Drip Hydration, các giải pháp đều được thiết kế chuẩn y khoa tối giản và khoa học trường thọ, hướng tới tăng năng lượng và trẻ hoá cơ thể.

Với nhiều liệu pháp hỗ trợ cân bằng nội tiết, chống oxy hoá và bảo vệ tế bào đến kết hợp cùng các thiết bị hiện đại để cải thiện chức năng cơ quan trong cơ thể, Drip Hydration là thương hiệu chăm sóc sức khoẻ chủ động được yêu thích trên toàn cầu. Hệ thống hiện có hơn 150 thành viên tại 100+ thành phố lớn trên thế giới (trong đó có Hà Nội và Hồ Chí Minh).

Gọi ngay 0901885088 để đặt hẹn tư vấn và sử dụng dịch vụ.

Tài liệu tham khảo:

• Estimation of the global prevalence of dementia in 2019 and forecasted prevalence in 2050: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2019” – The Lancet Public Health , 2022
• Prevalence and determinants of undetected dementia in the community: a systematic review and a meta-analysis – PMC, 2017
• Progression of Mild Cognitive Impairment to Dementia in Clinic- vs Community-Based Cohorts – 2009
•  The healthy cell bias of estrogen action: mitochondrial bioenergetics and neurological implications – PubMed, 2008 
• Cortisol Levels During Human Aging Predict Hippocampal Atrophy and Memory Deficits – 1998