Xơ vữa động mạch là gì? Nguyên nhân thật sự nhiều người bỏ qua

Xơ vữa động mạch là gì? Đây là tình trạng mảng bám tích tụ trong lòng mạch, làm hẹp dòng máu và tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim. Bệnh tiến triển âm thầm, dễ bị bỏ qua, nên việc hiểu đúng sớm là yếu tố sống còn.

Xơ vữa động mạch là gì?

Đây là tình trạng lớp nội mạc mạch máu bị tổn thương, tạo điều kiện cho cholesterol oxy hóa, canxi và tế bào viêm tích tụ thành mảng bám, khiến lòng mạch dần hẹp lại và kém đàn hồi. Quá trình này diễn ra chậm, âm thầm nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nuôi dưỡng tim, não và các cơ quan quan trọng.

Mối liên hệ giữa xơ vữa động mạch và hệ nội tiết

Điểm ít được nhắc tới là mối liên hệ chặt chẽ giữa xơ vữa động mạch và hệ nội tiết. Các hormone như insulin, cortisol, estrogen và testosterone tham gia điều hòa chuyển hóa lipid, đường huyết và phản ứng viêm. Khi nội tiết mất cân bằng, cholesterol “xấu” dễ bị oxy hóa hơn, làm tăng tổn thương thành mạch và thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa, ngay cả ở những người chưa có triệu chứng rõ ràng.

Nguyên nhân xơ vữa động mạch dễ bị bỏ qua

Thực tế, nguyên nhân xơ vữa động mạch không chỉ đến từ thói quen sinh hoạt mà còn bắt nguồn từ những rối loạn bên trong cơ thể. Dưới đây là các yếu tố thường bị xem nhẹ nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe mạch máu:

• Rối loạn nội tiết kéo dài: Mất cân bằng hormone làm rối loạn chuyển hóa chất béo và đường, tạo điều kiện cho mảng bám hình thành trong lòng mạch.
• Kháng insulin: Kháng insulin là yếu tố nền tảng thường bị bỏ sót trong xơ vữa động mạch. Những người giảm nhạy insulin có nguy cơ rối loạn mỡ máu và tổn thương nội mạc mạch cao hơn rõ rệt, tạo điều kiện hình thành mảng xơ vữa ngay cả khi chưa mắc đái tháo đường.
• Căng thẳng mạn tính: Stress kéo dài khiến cortisol tăng liên tục, thúc đẩy phản ứng viêm và làm mạch máu kém đàn hồi.
• Suy giảm hormone theo tuổi: Đặc biệt là estrogen ở phụ nữ sau mãn kinh, là một trong những nguyên nhân xơ vữa động mạch dễ bị bỏ qua nhưng có hiệu quả bảo vệ mạch máu rõ rệt. Theo nghiên cứu Effect of menopausal hormone therapy on arterial wall echomorphology từ ELITE (Early versus Late Intervention Trial with Estradiol, 2022), ở những phụ nữ bắt đầu liệu pháp estrogen trong vòng < 6 năm sau mãn kinh, tốc độ tiến triển bất lợi của thành động mạch (đo bằng IM – GSM) là khoảng − 0,50 đơn vị/năm, so với − 1,47 đơn vị/năm ở nhóm placebo, cho thấy estrogen giúp làm chậm sự xơ vữa đáng kể trong giai đoạn sớm sau mãn kinh.

Các triệu chứng xơ vữa động mạch âm thầm nhưng nguy hiểm

Xơ vữa động mạch thường tiến triển chậm và không gây khó chịu rõ ràng ở giai đoạn đầu, khiến nhiều người chủ quan. Tuy nhiên, khi mảng bám đã hình thành và ảnh hưởng đến dòng máu, cơ thể sẽ phát ra những tín hiệu cảnh báo sau:

• Mệt mỏi kéo dài, giảm sức bền: Lưu lượng máu kém khiến các cơ quan không được cung cấp đủ oxy và năng lượng.
• Đau tức ngực thoáng qua: Thường xuất hiện khi gắng sức hoặc căng thẳng, dễ bị nhầm với rối loạn tiêu hóa.
• Chóng mặt, hoa mắt, mất tập trung: Đây có thể là triệu chứng xơ vữa động mạch cảnh, cho thấy máu lên não bị cản trở.
• Tê yếu tay chân tạm thời, nói chậm hoặc nói ngọng: Dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ thiếu máu não thoáng qua.
• Khó thở, tim đập nhanh bất thường: Khi mạch vành bị hẹp, nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi xơ vữa động mạch vành có nguy hiểm không – và câu trả lời là tình trạng này có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim nếu không được phát hiện kịp thời.

Bí quyết phòng ngừa xơ vữa động mạch từ sớm

Phòng ngừa xơ vữa động mạch hiệu quả cần được bắt đầu từ sớm và duy trì đều đặn, thay vì chờ đến khi có triệu chứng rõ ràng. Người đọc có thể chủ động bảo vệ hệ tim mạch bằng những nguyên tắc sau:

• Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn uống cân đối, ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ, giảm chất béo bão hòa và kiểm soát cân nặng hợp lý.
• Vận động thường xuyên: Hoạt động thể chất giúp cải thiện tuần hoàn máu, tăng độ đàn hồi thành mạch và hỗ trợ điều hòa chuyển hóa.
• Quản lý căng thẳng và giấc ngủ: Ngủ đủ và giảm stress giúp ổn định hormone, từ đó hạn chế phản ứng viêm trong mạch máu.
• Bổ sung dưỡng chất và vitamin cần thiết: Các chất chống oxy hóa làm giảm tổn thương nội mạc và hạn chế hình thành mảng xơ vữa. Vitamin nhóm B giúp điều hòa homocysteine, từ đó bảo vệ cấu trúc thành mạch và quá trình lưu thông máu. Thiếu hụt vitamin nhóm B6, B9 và B12 làm tăng homocysteine – một yếu tố nguy cơ độc lập cho xơ vữa động mạch do làm rối loạn lipid và tổn thương nội mô mạch máu.

Bên cạnh đó, vitamin C và D góp phần tăng độ đàn hồi mạch máu, hỗ trợ miễn dịch và giảm phản ứng viêm. Các khoáng chất như magie, kẽm giúp ổn định huyết áp, tăng năng lượng và sức đề kháng, góp phần làm chậm quá trình xơ vữa theo thời gian.

Xơ vữa động mạch là gì không chỉ là câu hỏi mang tính học thuật mà còn là lời nhắc quan trọng về nguy cơ tim mạch đang gia tăng ở nhiều độ tuổi. Việc hiểu rõ cơ chế bệnh, các yếu tố nội tiết liên quan và những dấu hiệu âm thầm cho thấy xơ vữa động mạch hình thành qua quá trình tích lũy kéo dài, không xảy ra đột ngột. 

Bên cạnh thay đổi lối sống và kiểm soát căng thẳng, chủ động bổ sung vitamin và dưỡng chất thiết yếu giúp hỗ trợ mạch máu khỏe mạnh, tăng sức đề kháng và làm chậm tiến triển xơ vữa, từ đó góp phần bảo vệ tim mạch bền vững theo thời gian.

Nguồn tham khảo:

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16823479/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35474254/

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12571192/