Androgen có tác dụng gì? 6 tác dụng quan trọng cho da và tóc

Androgen không chỉ là “hormone nam giới” mà còn đóng vai trò sinh lý thiết yếu ở cả hai giới. Vậy Androgen có tác dụng gì? Bài viết này sẽ giải đáp chi tiết về cơ chế hoạt động cũng như những dấu hiệu cảnh báo khi cơ thể bị mất cân bằng loại hormone quan trọng này.

Nội tiết tố androgen là gì?

Androgen là nhóm hormon steroid đóng vai trò trung tâm trong điều hòa sinh lý ở cả nam và nữ. Testosterone, dihydrotestosterone (DHT), androstenedione và dehydroepiandrosterone (DHEA) là những androgen chính, được sản xuất chủ yếu tại tinh hoàn, buồng trứng và tuyến thượng thận.

Ở nam giới, androgen quyết định sự phát triển đặc tính sinh dục thứ cấp. Ở nữ giới, androgen tồn tại với nồng độ thấp hơn nhưng vẫn giữ vai trò quan trọng trong chuyển hóa, cấu trúc da, tóc và hệ miễn dịch. Theo Endocrine Reviews (2014), khoảng 50% androgen lưu hành ở nữ giới đến từ tuyến thượng thận.

Về mặt sinh học da, androgen không chỉ là hormone “giới tính” mà còn là yếu tố điều hòa hoạt động tuyến bã nhờn, chu trình nang lông và khả năng tái tạo biểu bì. Đây là nền tảng để hiểu rõ androgen có tác dụng gì đối với làn da.

Androgen có tác dụng gì 

Androgen là hormone không thể thiếu đối với hoạt động sinh lý và sức khỏe làn da. Dưới góc nhìn khoa học, androgen có tác dụng gì không chỉ dừng lại ở đặc điểm giới tính mà còn liên quan trực tiếp đến cấu trúc da, tuyến bã nhờn, nang lông và quá trình lão hóa sinh học.

Điều hòa hoạt động tuyến bã nhờn

Androgen là yếu tố điều hòa chính của tuyến bã nhờn thông qua thụ thể androgen tại da. Khi androgen gắn vào thụ thể, tuyến bã tăng tổng hợp lipid bảo vệ bề mặt da.

Nghiên cứu “Androgens and sebaceous gland function” của Zouboulis và cộng sự (2004), đăng trên Journal of Investigative Dermatology, cho thấy tăng hoạt động androgen làm tăng sản xuất bã nhờn từ 30–50% so với mức nền sinh lý. 

Sebum ở mức vừa phải giúp duy trì hàng rào bảo vệ da và độ ẩm tự nhiên. Tuy nhiên, khi androgen vượt ngưỡng sinh lý, lượng bã nhờn dư thừa trở thành yếu tố thuận lợi cho vi khuẩn Cutibacterium acnes phát triển, dẫn đến mụn viêm.

Ảnh hưởng đến sự hình thành và tiến triển của mụn trứng cá

Androgen hormone thúc đẩy tăng tiết bã nhờn và tăng sừng hóa cổ nang lông, dẫn đến bít tắc lỗ chân lông. Nghiên cứu lâm sàng của Thiboutot et al. (2018) trên New England Journal of Medicine cho thấy hơn 85% bệnh nhân mụn trứng cá mức độ trung bình – nặng có biểu hiện tăng nhạy cảm androgen tại da, ngay cả khi nồng độ hormone trong máu không quá cao. 

Điều này giải thích vì sao mụn vẫn xuất hiện ở người không có rối loạn nội tiết toàn thân, mà chủ yếu do đáp ứng androgen tại mô da.

Tác động đến chu kỳ nang lông và tóc

Androgen ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ phát triển của nang lông, đặc biệt thông qua dihydrotestosterone. Tác dụng này phụ thuộc vào vùng da và yếu tố di truyền. Nghiên cứu “Role of androgens in hair growth” của Randall (2008) trên Dermatologic Clinics cho thấy dihydrotestosterone làm giảm thời gian pha anagen tới 40% ở người có khuynh hướng rụng tóc androgenetic. 

Ngược lại, tại da mặt và cơ thể, androgen lại kích thích mọc lông.Sự khác biệt này cho thấy androgen có tác dụng gì không mang tính đồng nhất mà phụ thuộc vào vùng mô và độ nhạy cảm thụ thể.

Tham gia duy trì cấu trúc và độ dày của da

Ngoài vai trò gây mụn, androgen còn tham gia vào việc duy trì độ dày và sức bền của da thông qua kích thích tăng sinh keratinocyte và tương tác với các yếu tố tăng trưởng.

Nghiên cứu của Makrantonaki và Zouboulis (2012) trên Dermato-Endocrinology chỉ ra rằng androgen sinh lý giúp duy trì độ dày trung bì và mật độ collagen, đặc biệt ở nam giới trưởng thành. Khi androgen suy giảm theo tuổi, da có xu hướng mỏng hơn và giảm khả năng phục hồi. Điều này cho thấy androgen không hoàn toàn “bất lợi” cho da, mà có vai trò cấu trúc quan trọng khi được duy trì ở mức cân bằng.

Ảnh hưởng đến quá trình lão hóa da

Androgen tham gia điều hòa viêm mức độ thấp, stress oxy hóa và tái tạo mô – các yếu tố cốt lõi của lão hóa sinh học. Nghiên cứu tổng quan của Kligman & cộng sự (2013) trên Experimental Gerontology cho thấy mất cân bằng androgen làm tăng các marker viêm da mạn tính từ 20–30%, góp phần thúc đẩy lão hóa sớm và suy giảm chức năng hàng rào bảo vệ da. 

Androgen và chuyển hóa tế bào da

Androgen còn ảnh hưởng đến chuyển hóa glucose và lipid trong tế bào da. Thông qua thụ thể androgen, hormone này điều chỉnh biểu hiện gen liên quan đến năng lượng và tăng sinh tế bào.

Theo nghiên cứu của Chen et al. (2020) trên Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology, androgen kích thích biểu hiện IGF-1 tại da tăng khoảng 25%, từ đó hỗ trợ quá trình tái tạo và biệt hóa biểu bì. Tác dụng này đặc biệt quan trọng trong quá trình lành thương và duy trì hàng rào sinh học của da.

Cơ chế tác động của androgen trên da

Androgen tác động lên da bằng cách gắn vào thụ thể androgen (AR) bên trong tế bào da, sau đó kích hoạt các gen kiểm soát tăng sinh tế bào, tiết bã nhờn và phản ứng viêm. Tại tuyến bã nhờn, androgen được enzyme 5α-reductase chuyển thành dihydrotestosterone – dạng androgen có hoạt tính mạnh, làm tuyến bã to hơn và tăng tiết sebum, từ đó giải thích mối liên hệ trực tiếp giữa androgen và mụn trứng cá. 

Ở nang lông, androgen điều hòa chu kỳ phát triển tóc gồm anagen – catagen – telogen. Ở người có cơ địa nhạy cảm, androgen cao có thể rút ngắn pha anagen, gây rụng tóc kiểu androgenetic. Trong khi tại da cơ thể, androgen lại kích thích mọc lông, cho thấy tác động của hormone này phụ thuộc vào từng vùng mô.

Cân bằng androgen — Khi nào androgen có lợi, khi nào bất lợi cho da?

Androgen không chỉ là hormone “giới tính” mà còn quyết định sức khỏe và vẻ đẹp của làn da.

Khi androgen có lợi cho da: Androgen ở mức sinh lý giúp duy trì hàng rào bảo vệ da và độ ẩm, đồng thời tăng mật độ collagen và độ dày trung bì, giữ da săn chắc, đàn hồi. Hormone cũng thúc đẩy tái tạo tế bào và phục hồi da thông qua điều hòa gen tăng sinh keratinocyte và IGF-1. Nghiên cứu của Makrantonaki & Zouboulis, 2012 (Dermato-Endocrinology) khẳng định androgen sinh lý giúp duy trì cấu trúc da và chống lão hóa hiệu quả. Tuy nhiên, nếu nồng độ androgen vượt mức sinh lý, tác dụng của hormone này có thể trở nên bất lợi.

Khi androgen bất lợi cho da: Nồng độ androgen cao hoặc mất cân bằng có thể gây tăng tiết bã nhờn dư thừa, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn gây mụn. Hormone này cũng rút ngắn pha tăng trưởng tóc ở da đầu, dẫn đến rụng tóc kiểu androgenetic. Đồng thời, kích hoạt viêm mạn tính mức thấp, thúc đẩy lão hóa sớm và giảm khả năng phục hồi da. Nghiên cứu Azziz et al., 2016 (Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism) chỉ ra phụ nữ có androgen cao có nguy cơ mụn trưởng thành cao gấp 2,3 lần so với nhóm bình thường.

Như vậy, giữ androgen ở mức cân bằng là chìa khóa để vừa tận dụng được lợi ích cho da, vừa hạn chế các tác động tiêu cực.

Androgen có tác dụng gì phụ thuộc vào mức độ, thời điểm và bối cảnh sinh lý của từng cá nhân. Androgen là hormone thiết yếu giúp duy trì cấu trúc da, chức năng hàng rào và tái tạo mô, nhưng cũng có thể trở thành yếu tố nguy cơ khi mất cân bằng. Hiểu đúng vai trò và cơ chế của androgen là nền tảng quan trọng trong chăm sóc da, chống lão hóa và quản lý các vấn đề da liễu liên quan đến nội tiết.

Tài liệu tham khảo:

• Androgen action on human skin — from basic research to clinical significance. National Library of Medicine  
• Makrantonaki E, Zouboulis CC. Dermato-endocrinology of aging. Dermato-Endocrinology, 2012.
• Handelsman DJ. Testosterone and male aging. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 2017.
• Azziz R et al. Hyperandrogenism in women. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2016.