SHBG là gì? Vì sao chỉ số này quyết định “hormone tự do” của bạn?

SHBG là gì? Đây là một loại protein do gan sản xuất, đóng vai trò “xe vận chuyển” các hormone sinh dục như Testosterone và Estrogen trong máu. Hiểu rõ chỉ số này sẽ giúp bạn đánh giá chính xác tình trạng nội tiết tố, khả năng sinh sản và các bất thường về sức khỏe chuyển hóa.

SHBG là gì?

SHBG (Sex-Hormone-Binding Globulin) là một glycoprotein do gan sản xuất, có nhiệm vụ gắn và vận chuyển các hormone sinh dục trong máu, chủ yếu là testosterone, dihydrotestosterone (DHT) và estradiol.

Về mặt sinh học, chỉ hormone ở dạng tự do mới có thể đi vào tế bào và phát huy tác dụng. Khi hormone đã gắn với SHBG, chúng gần như không còn hoạt tính. Trên thực tế, chỉ khoảng 1 – 2% hormone tồn tại ở dạng tự do, phần còn lại bị gắn với SHBG hoặc albumin.

Chính vì vậy, SHBG giữ vai trò điều hòa lượng hormone sinh dục “có thể sử dụng được” trong cơ thể, từ đó ảnh hưởng đến chức năng sinh lý, chuyển hóa năng lượng, sức khỏe cơ xương và trạng thái tinh thần. Nồng độ SHBG có thể tăng theo tuổi, estrogen và cường giáp, trong khi giảm ở rối loạn chuyển hóa, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), bệnh tuyến giáp và đái tháo đường type 2. 

Trong thực hành lâm sàng, xét nghiệm SHBG thường được dùng để đánh giá hormone sinh dục và tính chỉ số Free Androgen Index (FAI).

Dấu hiệu cho thấy bạn cần xét nghiệm SHBG

Xét nghiệm SHBG chưa phải là xét nghiệm thường quy, nhưng đặc biệt có giá trị khi triệu chứng lâm sàng kéo dài trong khi các chỉ số hormone cơ bản không phản ánh đúng tình trạng thực tế. Việc đo SHBG giúp đánh giá chính xác lượng hormone sinh dục mà cơ thể thực sự sử dụng được.

Dấu hiệu chung ở cả nam và nữ

Bạn nên cân nhắc xét nghiệm SHBG khi gặp một hoặc nhiều tình trạng sau:

• Testosterone toàn phần không tương xứng với triệu chứng lâm sàng
• Mệt mỏi kéo dài, năng lượng cơ thể suy giảm
• Cân nặng tăng nhanh, khó giữ dáng, vòng eo lớn dần
• Giảm khối cơ, tăng mỡ
• Giảm ham muốn tình dục
• Rối loạn nhịp sinh học giấc ngủ, stress kéo dài
• Cần đánh giá nguyên nhân vô sinh ở nam hoặc nữ

Tuy nhiên, biểu hiện của rối loạn SHBG có sự khác biệt rõ rệt giữa nam và nữ.

Dấu hiệu ở nam giới

Ở nam giới, SHBG tăng thường làm testosterone tự do giảm, dù testosterone toàn phần vẫn có thể nằm trong giới hạn tham chiếu. Điều này gợi ý tình trạng thiếu androgen chức năng hoặc suy sinh dục khởi phát muộn, với các biểu hiện:

• Suy giảm nhu cầu tình dục, chức năng sinh lý bị ảnh hưởng
• Thể lực giảm sút, khả năng vận động và hiệu quả tập luyện kém
• Mệt mỏi, giảm động lực
• Tăng mỡ bụng, giảm khối cơ
• Tâm trạng trầm, giảm khả năng tập trung

Một nghiên cứu theo dõi dài hạn Longitudinal Effects of Aging on Serum Total and Free Testosterone Levels in Healthy Men (2001, The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism) trên 890 nam giới khỏe mạnh cho thấy testosterone giảm dần theo tuổi. Trung bình mỗi năm, testosterone toàn phần giảm 0,124 nmol/L, trong khi testosterone có thể sử dụng được (FTI = TT/SHBG) giảm 0,0049 đơn vị/năm.

Tỷ lệ nam giới có testosterone thấp tăng rõ theo tuổi: 20% trên 60 tuổi, 30% trên 70 tuổi và 50% trên 80 tuổi, và còn cao hơn khi đánh giá bằng FTI. Điều này cho thấy testosterone tự do giảm nhanh hơn testosterone toàn phần, chủ yếu do SHBG tăng và giữ hormone nhiều hơn khi tuổi cao.

Dấu hiệu ở nữ giới

Ở phụ nữ, SHBG cao hoặc thấp đều có thể gây rối loạn nội tiết, với các biểu hiện như:

• Rối loạn kinh nguyệt
• Khó mang thai
• Giảm ham muốn
• Mệt mỏi kéo dài, 
• Da khô, lão hóa sớm, béo phì hoặc dấu hiệu tiền mãn kinh sớm.

Xét nghiệm SHBG đặc biệt quan trọng khi phụ nữ có biểu hiện thừa androgen, bao gồm: rậm lông, mụn trứng cá kéo dài, kinh nguyệt không đều hoặc nghi ngờ PCOS. Trong các trường hợp này, SHBG giúp đánh giá androgen tự do và hỗ trợ chẩn đoán chính xác hơn.

Khi nghi ngờ các bệnh lý ảnh hưởng đến SHBG

Xét nghiệm SHBG đặc biệt hữu ích khi nghi ngờ các tình trạng bệnh lý có thể làm thay đổi nồng độ SHBG.

SHBG tăng thường gặp trong:

• Cường giáp
• Bệnh gan mạn, xơ gan
• Nam giới lớn tuổi

SHBG giảm thường liên quan đến:

• Rối loạn phóng noãn liên quan hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS)
• Béo phì
• Suy giáp
• Acromegaly (một bệnh lý do cơ thể sản xuất quá nhiều hormone tăng trưởng trong thời gian dài)
• Giảm đáp ứng với insulin, làm tăng nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường type 2

SHBG liên quan chặt chẽ đến hội chứng chuyển hóa, kháng insulin và nguy cơ tim mạch, do đó có thể được sử dụng như một chỉ dấu hỗ trợ đánh giá nguy cơ chuyển hóa.

Tại sao cần ức chế SHBG hormone?

Ức chế SHBG không có nghĩa là loại bỏ SHBG, mà là đưa chỉ số này về mức sinh lý tối ưu, giúp hormone được giải phóng và hoạt động hiệu quả hơn. Việc kiểm soát SHBG hợp lý có thể giúp tăng hormone tự do một cách tự nhiên, cải thiện năng lượng, thể lực, kiểm soát cân nặng, chức năng sinh lý, tâm trạng và giấc ngủ.

Nghiên cứu Serum SHBG Is Associated With the Development and Regression of Nonalcoholic Fatty Liver Disease (The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2020) trên 3.389 người trưởng thành cho thấy SHBG cao liên quan đến giảm 78% nguy cơ hình thành gan nhiễm mỡ không do rượu và tăng khả năng hồi phục bệnh lên khoảng 4,8 lần.

Khi nào không nên cố gắng ức chế SHBG?

Không nên can thiệp giảm SHBG trong các trường hợp:

• SHBG thấp kèm hội chứng chuyển hóa
• PCOS chưa được kiểm soát
• Bệnh gan
• Đang sử dụng hormone theo chỉ định y tế

Do đó, xét nghiệm và đánh giá tổng thể luôn cần thiết trước khi can thiệp.

Các phương pháp ức chế SHBG hiệu quả và an toàn

Việc điều chỉnh SHBG nên bắt đầu từ các biện pháp nền tảng.

• Điều chỉnh dinh dưỡng giúp tác động trực tiếp lên gan và insulin. Chế độ ăn giàu protein, đủ năng lượng, hạn chế ăn kiêng quá mức và giảm đường tinh luyện giúp SHBG ổn định hơn.
• Tối ưu insulin và đường huyết thông qua cải thiện đề kháng insulin, tập luyện vừa phải và ngủ đủ giấc giúp SHBG giảm về mức sinh lý.
• Tập luyện đúng cách, đặc biệt là tập sức mạnh, giúp tăng testosterone tự do. Ngược lại, cardio kéo dài hoặc tập quá sức có thể làm SHBG tăng.
• Bổ sung một số vi chất như vitamin D, kẽm và magie đã được ghi nhận có liên quan đến điều hòa SHBG và hormone sinh dục.

SHBG là gì không còn là câu hỏi xa lạ trong y học nội tiết hiện đại. SHBG cao có thể âm thầm “khóa” hormone, làm giảm chất lượng sống. Việc xét nghiệm và điều chỉnh SHBG đúng cách, dựa trên cơ sở khoa học, giúp hormone hoạt động hiệu quả và an toàn hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• Longitudinal effects of aging on serum total and free testosterone levels in healthy men. Baltimore Longitudinal Study of Aging – PubMed
• Novel insights in SHBG regulation and clinical implications – PubMed
• Serum SHBG Is Associated With the Development and Regression of Nonalcoholic Fatty Liver Disease: A Prospective Study | The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism | Oxford Academic
• Sex Hormone–Binding Globulin and Risk of Type 2 Diabetes in Women and Men
• Low SHBG: Causes, Health Risks, and How to Raise It – Biology Insights