Virus Nipah: Vì sao WHO xếp vào nhóm nguy hiểm hàng đầu?

Virus Nipah là virus zoonotic hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm vì chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và gây tử vong hàng loạt trong nhiều đợt bùng phát. Bài viết giúp bạn hiểu rõ cơ chế lây nhiễm, triệu chứng và nguy cơ với Việt Nam.

Virus Nipah là gì?

Virus Nipah là một virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus, lần đầu được phát hiện năm 1998 tại Malaysia trong một đợt bùng phát viêm não nghiêm trọng ở người chăn nuôi heo. Tên gọi “Nipah” xuất phát từ làng Sungai Nipah, nơi ghi nhận các ca bệnh đầu tiên.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), virus Nipah được xếp vào nhóm mầm bệnh ưu tiên vì khả năng gây bệnh nặng, lây truyền từ động vật sang người và hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc-xin được phê duyệt rộng rãi. Tỷ lệ tử vong trung bình dao động từ 40% đến 75%, tùy từng đợt bùng phát và khả năng đáp ứng y tế của từng quốc gia.

Điểm đáng lo ngại là virus này có thể gây viêm não cấp tính, để lại di chứng thần kinh lâu dài ở người sống sót. Chính vì vậy, virus Nipah thường được các chuyên gia dịch tễ theo dõi sát sao như một nguy cơ tiềm ẩn gây dịch lớn.

Virus Nipah lây truyền qua đường nào?

Virus Nipah không lây lan rộng như cúm hay COVID-19, nhưng có thể truyền sang người qua một số con đường cụ thể sau:

• Từ dơi sang người: Dơi ăn quả là vật mang virus tự nhiên. Virus có thể lây sang người khi ăn trái cây hoặc uống thực phẩm bị nhiễm nước bọt hay nước tiểu của dơi, đặc biệt là nhựa cây chà là tươi chưa qua xử lý nhiệt.
• Từ động vật trung gian sang người (chủ yếu là heo): Heo có thể nhiễm virus từ dơi, sau đó truyền sang người khi tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch mũi, nước bọt hoặc chất thải của động vật nhiễm bệnh.
• Từ người sang người: Virus có thể lây khi tiếp xúc gần với người bệnh, nhất là qua dịch cơ thể như nước bọt, dịch hô hấp hoặc chất thải. Nguy cơ cao hơn trong môi trường chăm sóc y tế nếu không có biện pháp phòng hộ đầy đủ.
• Qua thực phẩm hoặc môi trường bị nhiễm virus: Thực phẩm không được che chắn, chế biến hoặc nấu chín kỹ có thể trở thành nguồn lây nếu bị nhiễm virus từ động vật mang mầm bệnh.

Virus Nipah không lây qua không khí theo kiểu hít thở thông thường. Việc lây nhiễm chủ yếu xảy ra khi có tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với nguồn chứa virus, vì vậy hoàn toàn có thể phòng tránh nếu hiểu đúng đường lây.

Triệu chứng khi nhiễm virus Nipah

Virus Nipah thường khởi phát với các triệu chứng khá giống cúm thông thường, sau đó có thể tiến triển nhanh sang giai đoạn nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm.

Triệu chứng ban đầu 

Trong những ngày đầu nhiễm bệnh, người mắc virus Nipah thường xuất hiện các triệu chứng giống cúm thông thường, khiến bệnh dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các nhiễm virus khác.

• Sốt cao, mệt mỏi, đau đầu kéo dài
• Đau cơ, đau họng, cảm giác uể oải toàn thân
• Buồn nôn hoặc nôn

Triệu chứng nặng 

Khi bệnh tiến triển, virus Nipah có thể tấn công não và hệ hô hấp, gây ra:

• Người bệnh trở nên mơ hồ, khó định hướng và giảm khả năng nhận thức
• Co giật, hôn mê do viêm não
• Khó thở, suy hô hấp cấp

Virus Nipah có chữa được không?

Hiện nay, virus Nipah chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và cũng chưa có vắc-xin được sử dụng rộng rãi cho cộng đồng. Phương pháp điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ, bao gồm kiểm soát triệu chứng, duy trì hô hấp và tuần hoàn, cũng như chăm sóc tích cực tại bệnh viện.

Một số nghiên cứu cho thấy ribavirin có thể hỗ trợ giảm tử vong do virus Nipah, nhưng hiệu quả chưa thống nhất. Nghiên cứu “Treatment of acute Nipah encephalitis with ribavirin” (NIH, 2001) tại Malaysia ghi nhận tỷ lệ tử vong giảm từ 54% xuống 36% ở nhóm được điều trị, song cỡ mẫu nhỏ nên chưa đủ cơ sở áp dụng rộng rãi.

Các kháng thể đơn dòng như m102.4 – một loại kháng thể được tạo ra trong phòng thí nghiệm nhằm nhận diện và vô hiệu hóa virus Nipah trước khi virus xâm nhập tế bào người – hiện đang được thử nghiệm lâm sàng ở giai đoạn sớm. Kết quả ban đầu cho thấy nhiều triển vọng, nhưng dữ liệu vẫn chưa đủ để triển khai điều trị đại trà.

Cách phòng tránh virus Nipah hiệu quả

Hiện nay chưa có vắc-xin phòng virus Nipah, vì vậy phòng tránh chủ động là biện pháp quan trọng nhất để giảm nguy cơ nhiễm bệnh.

• Tránh tiếp xúc với dơi và động vật có nguy cơ mang virus: Không bắt, nuôi, buôn bán hoặc tiếp xúc trực tiếp với dơi và các động vật nghi nhiễm, đặc biệt tại khu vực có dịch.
• Không sử dụng thực phẩm có nguy cơ nhiễm virus từ dơi: Tránh ăn trái cây bị dơi cắn, không uống nhựa cây chà là tươi chưa đun sôi hoặc thực phẩm không được che chắn kỹ.
• Đảm bảo an toàn khi chăn nuôi và giết mổ động vật: Người chăn nuôi cần vệ sinh chuồng trại sạch sẽ, hạn chế dơi tiếp xúc với vật nuôi và sử dụng đồ bảo hộ khi xử lý động vật ốm, chết bất thường.
• Thực hiện nghiêm các biện pháp phòng lây nhiễm trong chăm sóc y tế: Nhân viên y tế và người chăm sóc cần rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang và đồ bảo hộ khi tiếp xúc với người nghi nhiễm virus Nipah.
• Phát hiện sớm và cách ly kịp thời: Khi có triệu chứng sốt cao, đau đầu, rối loạn ý thức sau khi tiếp xúc với nguồn nguy cơ, cần đến cơ sở y tế ngay để được theo dõi và xử lý đúng cách.

Virus Nipah và nguy cơ đối với Việt Nam

Việt Nam hiện chưa ghi nhận ca nhiễm virus Nipah ở người. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo nguy cơ là có thật do Việt Nam nằm trong khu vực Đông Nam Á, nơi có quần thể dơi ăn quả phân bố rộng.

Hoạt động giao thương, du lịch và buôn bán động vật hoang dã làm gia tăng khả năng xâm nhập của virus. Báo cáo “Reducing pandemic risks at source: wildlife, environment and One Health foundations in East and South Asia” (World Bank & FAO, 2022) nhấn mạnh rằng biến đổi khí hậu và thay đổi môi trường sống của dơi có thể làm tăng tiếp xúc giữa người và nguồn chứa virus.

Việc tăng cường giám sát dịch tễ, phối hợp giữa y tế và thú y là yếu tố then chốt để Việt Nam chủ động trước nguy cơ từ virus Nipah.

Câu hỏi thường gặp về virus Nipah (FAQ)

Virus Nipah có lây qua không khí không?

Không. Theo các bằng chứng hiện tại từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát & Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), virus Nipah không lây qua không khí như cúm hay COVID-19. Virus chủ yếu lây khi tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể hoặc thực phẩm bị nhiễm từ động vật mang virus.

Virus Nipah khác gì COVID-19?

Virus Nipah có tỷ lệ tử vong cao hơn nhiều so với COVID-19 nhưng khả năng lây lan thấp hơn. COVID-19 lây mạnh qua đường hô hấp, trong khi Nipah cần tiếp xúc gần và cụ thể hơn.

Người khỏe mạnh có dễ nhiễm virus Nipah không?

Người khỏe mạnh vẫn có thể nhiễm virus Nipah nếu tiếp xúc với nguồn lây. Không có bằng chứng cho thấy hệ miễn dịch tốt hoàn toàn bảo vệ khỏi virus này. (CDC Hoa Kì)

Virus Nipah có thể trở thành đại dịch không?

Các chuyên gia cho rằng nguy cơ đại dịch của virus Nipah hiện ở mức thấp do khả năng lây truyền hạn chế. Tuy nhiên, WHO vẫn xếp virus này vào nhóm cần giám sát chặt chẽ vì khả năng đột biến trong tương lai.

Virus Nipah là một mối đe dọa y tế nghiêm trọng với tỷ lệ tử vong cao và chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu. Dù nguy cơ bùng phát rộng hiện còn thấp, việc hiểu đúng, phòng ngừa chủ động và tăng cường giám sát là chìa khóa để bảo vệ cộng đồng trước loại virus nguy hiểm này.

Xem thêm; Virus suy giảm miễn dịch ở người âm thầm phá hủy cơ thể như thế nào?

Tài liệu tham khảo:

• NIH – 2001 “Treatment of acute Nipah encephalitis with ribavirin”
• World Bank & FAO, 2022 “Reducing pandemic risks at source: wildlife, environment and One Health foundations in East and South Asia” 
• World Health Organization (WHO). Nipah virus. Cập nhật 2023
• Luby SP et al. (2019). The pandemic potential of Nipah virus.
• Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Nipah virus and One Health. Báo cáo 2022.