Tâm trạng thất thường: Do cảm xúc hay hormone chi phối?

Tâm trạng thất thường là tình trạng cảm xúc thay đổi nhanh, khó kiểm soát, thường liên quan đến rối loạn nội tiết và căng thẳng kéo dài. Hiểu đúng nguyên nhân giúp phụ nữ chủ động điều chỉnh hormone, ổn định cảm xúc và lấy lại sự cân bằng tự nhiên cho cơ thể.

Tâm trạng thất thường là gì?

Tâm trạng thất thường là tình trạng cảm xúc thay đổi nhanh, khó kiểm soát và không tương xứng với tác động bên ngoài. Người gặp phải có thể vui – buồn, bình tĩnh – cáu gắt xen kẽ trong thời gian ngắn mà không có nguyên nhân rõ ràng.

Tâm trạng thất thường khác gì với cảm xúc thay đổi thông thường?

Cảm xúc thay đổi thông thường là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước một sự việc cụ thể và sẽ ổn định trở lại khi yếu tố gây tác động chấm dứt. Ví dụ, buồn khi gặp chuyện không vui hoặc lo lắng khi áp lực công việc tăng cao.

Ngược lại, tâm trạng thất thường có xu hướng lặp đi lặp lại, kéo dài và khó kiểm soát, có thể xuất hiện ngay cả khi sinh hoạt và môi trường sống không thay đổi. Trạng thái này thường gây mệt mỏi tinh thần và ảnh hưởng đến chất lượng sống.

Khi nào tâm trạng thất thường là dấu hiệu cơ thể đang “mất cân bằng”?

Tâm trạng thất thường cần được lưu ý khi kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần, đi kèm các biểu hiện như mất ngủ, giảm tập trung, dễ căng thẳng hoặc suy giảm năng lượng. Đây có thể là tín hiệu cho thấy hệ nội tiết đang rối loạn, làm ảnh hưởng đến cơ chế điều hòa cảm xúc của não bộ.

Các chuyên gia cho rằng, khi cảm xúc dao động không theo hoàn cảnh cụ thể và khó cải thiện dù đã nghỉ ngơi, cơ thể có thể đang mất cân bằng sinh học, cần được đánh giá và điều chỉnh sớm để tránh ảnh hưởng lâu dài.

Nội tiết ảnh hưởng đến tâm trạng như thế nào?

Hệ nội tiết đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa cảm xúc thông qua các hormone truyền tín hiệu tới não bộ. Khi nồng độ hormone thay đổi, não sẽ phản ứng trực tiếp bằng việc điều chỉnh tâm trạng.

Estrogen là hormone quan trọng giúp duy trì serotonin – chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác vui vẻ và ổn định. Khi estrogen suy giảm, khả năng kiểm soát cảm xúc cũng giảm theo. Progesterone lại liên quan đến cảm giác thư giãn, ngủ sâu và chống lo âu.

Nghiên cứu “Hormonal regulation of mood and behavior” công bố trên Frontiers in Neuroendocrinology (2019) cho thấy phụ nữ trải qua giai đoạn biến động hormone có nguy cơ rối loạn cảm xúc cao hơn 2–3 lần so với giai đoạn nội tiết ổn định. Nghiên cứu cũng ghi nhận khoảng 60–70% phụ nữ tiền mãn kinh xuất hiện thay đổi tâm trạng liên quan trực tiếp đến suy giảm estrogen, không đơn thuần do yếu tố tâm lý.

Cortisol – hormone stress, khi tăng kéo dài sẽ làm não bộ luôn trong trạng thái cảnh giác. Điều này khiến cảm xúc trở nên nhạy cảm, dễ kích động và khó phục hồi. Trong khi đó, rối loạn insulin có thể gây dao động đường huyết, làm tâm trạng thay đổi đột ngột. 

Hơn 50% phụ nữ có nồng độ cortisol tăng kéo dài gặp các biểu hiện lo âu và thay đổi tâm trạng rõ rệt ( nghiên cứu “Chronic stress, cortisol dysregulation and mood disorders” đăng trên Journal of Clinical Endocrinology và Metabolism – 2015).

Progesterone là hormone giúp duy trì cảm giác thư giãn và hỗ trợ giấc ngủ. Khi progesterone giảm, phụ nữ có thể khó ngủ, mất khả năng điều hòa cảm xúc và cảm thấy lo lắng hoặc dễ kích động hơn trong ngày.

Nguyên nhân nội tiết thường gặp gây tâm trạng thất thường

Tâm trạng thất thường ở phụ nữ thường bắt nguồn từ sự mất cân bằng nội tiết, trong đó mỗi rối loạn hormone sẽ tác động theo cơ chế riêng, làm cảm xúc trở nên dễ dao động và khó kiểm soát. Estrogen ảnh hưởng trực tiếp đến serotonin – chất dẫn truyền thần kinh giúp ổn định cảm xúc. Khi estrogen giảm, phụ nữ dễ buồn bã, cáu gắt và nhạy cảm hơn bình thường. 

Nghiên cứu Reproductive Steroid Regulation of Mood and Behavior 2016 cho thấy suy giảm và biến động estrogen liên quan chặt chẽ đến rối loạn cảm xúc: 2–5% phụ nữ bị rối loạn tâm trạng tiền kinh nguyệt (PMDD), estrogen thai kỳ tăng ~100–1000 lần, và giảm estradiol ở tiền mãn kinh làm nguy cơ trầm cảm tăng gấp đôi, khẳng định vai trò then chốt của estrogen trong điều hòa tâm trạng. 

• Thiếu hụt progesterone: Progesterone giúp thư giãn thần kinh và hỗ trợ giấc ngủ. Khi hormone này suy giảm, cảm xúc dễ căng thẳng, lo âu và khó kiểm soát trong ngày.
• Cortisol tăng kéo dài do stress: Cortisol cao mạn tính khiến não bộ luôn ở trạng thái cảnh giác, làm tâm trạng dễ kích động, khó bình tĩnh và chậm hồi phục sau căng thẳng. 

Trong hội chứng Cushing – một biểu hiện lâm sàng của cortisol cao kéo dài – tỷ lệ trầm cảm được ghi nhận trong khoảng 55–90%, và khoảng 12% bệnh nhân có lo âu, cho thấy mối liên hệ giữa cortisol và tình trạng tâm trạng rối loạn. (“Psychiatric Symptoms in Cushing’s Syndrome: A Systematic Review”- 2025)

• Rối loạn insulin và đường huyết: Dao động đường huyết làm não thiếu năng lượng ổn định, dẫn đến cảm giác mệt mỏi, cáu gắt và thay đổi tâm trạng đột ngột.
• Biến động hormone theo chu kỳ sinh học nữ: Chu kỳ kinh nguyệt, giai đoạn sau sinh và tiền mãn kinh đều khiến hormone thay đổi mạnh, làm tâm trạng dễ thất thường dù không có tác động tâm lý rõ ràng.
• Lão hóa hệ nội tiết theo tuổi: Từ sau 30 tuổi, hormone sinh dục suy giảm dần, ảnh hưởng đến cảm xúc, mức năng lượng và khả năng thích nghi với stress.

Lời khuyên chuyên gia: Làm gì để ổn định tâm trạng khi nội tiết rối loạn?

Khi tâm trạng thất thường xuất phát từ rối loạn nội tiết, việc kiểm soát cảm xúc đơn thuần thường không mang lại hiệu quả lâu dài. Cách tiếp cận phù hợp là chăm sóc và phục hồi nội tiết từ gốc, giúp cơ thể tự điều chỉnh cảm xúc một cách bền vững.

Trước hết, phụ nữ cần duy trì nhịp sinh hoạt ổn định, ngủ đủ giấc và giảm stress kéo dài. Giấc ngủ chất lượng giúp điều hòa cortisol và hỗ trợ não bộ phục hồi khả năng kiểm soát cảm xúc.

Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu vitamin nhóm B, magie và omega-3 đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hoạt động thần kinh và ổn định tâm trạng. Các vi chất này giúp hệ nội tiết hoạt động hài hòa hơn, hạn chế dao động cảm xúc.

Theo BS.ThS. Đào Thị Mỹ Vân – Giám đốc chuyên môn tại Drip Hydration khuyến nghị rằng “Phụ nữ nên chủ động chăm sóc nội tiết theo hướng trẻ hóa – hồi phục tự nhiên, ưu tiên các giải pháp giúp cơ thể tự cân bằng hormone thay vì can thiệp mạnh.” Khi nội tiết được cải thiện, tâm trạng sẽ ổn định hơn, giúp chị em vui vẻ, tràn đầy năng lượng, tươi tắn và tự tin trong cuộc sống hàng ngày.

Tâm trạng thất thường không phải là yếu tố tính cách hay sự “nhạy cảm quá mức” mà thường là tín hiệu sinh học cho thấy cơ thể đang mất cân bằng nội tiết. Khi hiểu đúng nguyên nhân và tiếp cận theo hướng khoa học, phụ nữ hoàn toàn có thể chủ động cải thiện cảm xúc, duy trì tinh thần tích cực và chất lượng sống bền vững.

Tài liệu tham khảo:

• Harvard Health Publishing – Shifts in female hormones & mood
• PubMed – Reproductive steroid regulation of mood and behavior
• PubMed – Role of estrogen in mood disorders in women
• PubMed – From physiology to psychology: Menopausal mood changes